LOSANNA - nua è’ il stgarp en la rait?

La purschida culturala da Losanna para d’esser spezialmain vasta – e tuttina n’èn ils giuvenils betg fitg cuntents cun lur citad. Tge manca?

Losanna? – Losanna è situà a la riva dal Lai da Genevra ed è la chapitala dal Vad e ... bler dapli na savev'jau betg da quella citad quel di che jau sun arrivada a la staziun da Losanna. Cun ina charta ed in guid uffizial da la citad hai jau empruvà da ma far in idea da quest lieu. Ella haja 127’000 abitants, bleras zonas verdas, ina citad veglia charina, bleras scolas differentas e perfin ina universitad. Ch'i giaja adina u ensi u engiu, darar planiv, sent jau bain spert da mes agen flad. Ch'i saja ina citad plain vita culturala, gea schizunt ina citad per s’inamurar, sco ch'i stat scrit en il guid, quai vi jau dentant l’emprim anc guardar.

la citad...
En il center che sa chatta sur la staziun, dattan en egl ils blers bajetgs monumentals da las bancas e segiranzas. La citad veglia, plain butias e per part mo per ils peduns, è vairamain charina, la catedrala impressiunanta. Impressiunanta è era la metro – l’unica en l’entira Svizra - che maina entaifer 7 minutas dal center en lingia directa fin a la riva dal lai. Ils indigens paran d'esser superbis da quest'installaziun - nagut auter è signalisà uschè bain e savens sco la via a las 5 staziuns da la metro. Arrivada a la riva dal lai, ad Ouchy, cumenz jau a chapir il giuven ch’aveva manegià che la stad saja qua sco a Cannes: In hotel sper l’auter, restaurants e discotecas, ina zona verda per tats e tattas, geniturs, lur uffants e chauns, in parcadi d'autos ed in per las bartgas furman la culissa per il lai. Da l’autra vart dal lai las muntognas savoiardas.

...e ses abitants
Quai è ina bella citad, “ina citad netta - netta en tuts grads”, sco che la giuvna en l’ustaria da la staziun aveva ditg. Ils parcs, las vias, la glieud - tuts èn nets, tut è correct. Mo ina rotscha da giuvenils en vestgadira malcultivada sin las stgalas da la baselgia da St. Laurent disturban in pau quell'idilla. Els paran d'avair elegì sapientivamain quest punct da passadi central tras la citad veglia per sa scuntrar, barattar “shit” e. a., per seser e guardar - cun in tschert success: blers Losannais sa lamentan da quest punct da vargugna en lur bella citad. Forsa aveva Jan, in giuven student (20), tranter auter manegià era quai cur ch'el ha ditg: “Qua a Losanna, ston ins s'adattar, na dastg’ins betg parair ch’ins saja plain vita - quai ves’ins era sin via..
La glieud sin via para oravant tut d’avair raps: La gronda part è vestgida fitg bain. L’electricist François (23) pretenda perfin: “Qua datti blers snobs che crain d’esser insatge meglier.” Ma ils Losannais èn discrets, corrects, curtaschaivels e gidaivels – stereotips che valan pli u main per tut ils Svizzers. E quai che vegn exprimì en general per l’entira naziun han ils Losannais internalisà en maniera speziala: “Nus, gea quels dal Vad insumma, essan umans plitost serrads – persuenter profunds”, aud jau adina puspè or da bucca da giuvenils e vegls. E tuttina hai jau il sentiment che quai scharm ch’ins attribuescha savens a Losanna na saja mo ina frasa vida. Quella citad ma para d’avrir, suenter in viadi tschajerus tras la Bassa, ina porta al sid cun sias vignas, ses sulegl che splendura en il lai e ses abitants da differentas naziuns.

ils giuvenils 
A l’entschatta hai jau fadia da vesair els. A la riva dal lai n’èn els betg, betg en ils parcs, betg sin via ed en citad. In pèr paucs sesan en ils Mc Donald’s. Uschiglio bunamain dapertut mo uffants creschids. In zain suna e curt suenter sa chatscha ina rotscha da glieud giuvna d’ina porta-scola en. Cler! – là èn els. Il commentari setg d’ina dunna pli passada ma vegn endament: “La citad porscha detg avunda als giuvenils. Ed insumma han quels che vulessan cuntanscher ina giada insatge d’emprender era durant lur temp liber.”

la cultura usitada 
E propi - quels giuvenils che na dovran lur temp liber mo per emprender n'han strusch raschuns da sa lamentar da mancanza da pussaivladads da sa divertir. Ed els na sa lamentan era betg da quai, tut il pli d'ina surabundanza da cultura burgaisa e chara. In guid uffizial “Lausanne, les manifestations du mois” che jau hai survegnì al spurtegl dal biro turistic orientescha davart tut las purschidas culturalas. Per il scrinari Stéphan (19) na vala questa broschura betg gist bler: “Quai è oravant tut per ils turists. Jau m’infurmesch pli gugent e meglier cun la gasetta, las paraids da placats u cun discurs privats sur da quai che capita qua a Losanna.” E quai n’è betg pauc! Radund 20 teaters, museums e bunamain 30 galarias stattan a disposiziun als Losannais. Ils paucs giuvenils che van a teater prefereschan oravant tut “I'Arsenic” u il “Kleber-Meleau” cun lur teater contemporan. Era ils amaturs da la musica classica na vegnan betg a la curta a Losanna. Bunamain mintga saira savessan els ir a tadlar e guardar differents concerts, ballets ed operas. Oravant tut il “Béjart Ballet Lausanne” è enconuschent sur ils cunfins svizzers pervi da ses excellent choreograf. Dal “Palais de Beaulieu”, ses lieu da represchentaziun, aud'ins era en connex cun exposiziuns, congress e concerts gronds. Stars da musica mundials sco per exempel Gianna Nannini e la gruppa Santana han fatg musica en il “Palais de Beaulieu”.
Entaifer las galarias èsi da menziunar spazialmain la “galérie 16/25”. Ella dat la pussaivladad d'exponer lur ovras ad artists giuvens nunenconuschents tranter 16 e 25 onns. “Jau pens che l’idea d'avair ina galaria per ils giuvenils saja super - ma tge ch'ins ha fatg londeror na ma plascha betg. Tenor mia opiniun è la “galérie 16/25” daventada sco tut tschellas, bler memia formala, solenna e betg flexibla cun ses cult da vernissascha e tut il blabla”, curregia la gimnasiasta Virgine (19) mia impressiun memia idealisanta da quella instituziun.

il kino
Il kino para dad esser ina vaira passiun dals giuvenils Losannais. Betg in sulet hai jau emprendì d'enconuscher che na giess betg a kino savens e gugent, schebain ch'el ha da pajar 10.- fin 13.- francs entrada. Era la carta da rabat, “la carte qui fence”, cun la quala ils possessurs da kino, teaters e da tschertas fatschentas emprovan dad avrir las portas tar els a scolars, students ed emprendists, na meglierescha betg la situaziun finanziala dals giuvenils. Blers deploreschan ils pretschs exagerads per divertiments. Ma per fortuna han els, ultra dals 18 kinos usitads, era la pussaivladad dad ir en la filmoteca svizra che porscha trais films al di (cun excepziun da la dumengia) per mintgamai mo 4.- francs. Daspera ha lieu mintga atun la festa da kino, e la stad passada han ins per l’emprima giada pudì guardar films al liber, a la riva dal lai. Insaquants sa lamentan magari ch'ils films na sajan betg pli fitg actuals cur ch'els rivan a Losanna. En general èn ils giuvenils dentant fitg satisfatgs da la purschida cinematografica.

las ustarias
Lieus centrals en mintga citad èn las ustarias. Ellas permettan da s'entupar e da discutar en maniera nunformala, spontana e nunlianta.
Ils giuvenils da Losanna han elegì tranter ils passa 350 restaurants da la citad en emprima lingia las ustarias las pli veglias per vegnir ensemen: il “Evêche”, il “Romand”, la “Bavaria” e la brassaria da la staziun. Giuvenils da chasas pli ritgas prefereschan il “Garbo”. La giuvna emprendista Jane (20) deplorescha ina tscherta stagnaziun: “Jau na vom strusch pli en sortida. Igl ha fitg paucs lieus che sa sviluppan. Ins vesa adina puspè las medemas fatschas en ils cafés.” Ella preferescha da s'entupar a chasa, tar amis. Blers affirmeschan ch'ils giuvenils da Losanna passentian ina gronda part da lur temp liber cun amis en in ambient privat. Gist pervi da quai manegia Virgine: “I vegn ad esser difficil per insatgi che vegn a star qua da nov d’emprender d’enconuscher glieud.”

la Dolce Vita
In lieu cun portas avertas è il local da musica cun bar “Dolce Vita”. “La Dolce” sco ch’ils giuvenils numnan quel, è in uffant dal moviment da giuventetgna dals onns ’80 ch’è stà magari ferm a Losanna. Suenter ch’il center autonom è stà ars, han ins tschertgà ina nova soluziun. Dapi il 1985 mainan ils giuvenils cun ina pitschna subvenziun da la citad la “Dolce” 
en in pitschen deposit da bus vegls. La gievgia e la dumengia saira èn reservads per il rock, il venderdi e la sonda saira per rap. Be il venderdi e la sonda han ils giasts da pajar la modesta entrada da 5.- francs, cura ch’ina band pli enconuschenta fa musica. L’argument finanzial aud’ins adina puspè: “Tge duai jau pajar 18.- francs per astgar sautar en ina discoteca – quai è bler memia char!” E la tgirunza Véronique (24) sa lamenta: “Sche jau hai mintgatant avunda da la “Dolce”, lura na datti naginas autras pussaivladads da passentar ina saira cun tadlar musica, cun sautar e baiver per in pretsch raschunaivel.” Ed uschia chatt’ins era qua la separaziun tranter ils giuvenils che sautan en la “Dolce” ed ils giuvenils pli bainstants che sautan en ina da las bleras discotecas.

ils “centres de loisirs”
Giuvenils da tuttas vegliadetgnas pon era vegnir ensemen en il dals 14 centers per il temp liber. Là discurran els in cun l’auter, giogan bigliard, guardan comics u televisiun, baivan insatge, cuschinan ensemen u discutan era da lur quitads e giavischs cun ils animaturs che lavuran là. La scolara Britta (15) va savens en il “Bergières”: “Jau preferesch quel center perquai ch’i vegn organisà là regularmain concerts da rock, oravant tut cun gruppas fitg enconuschentas da la regiun.” Sia amia Kirsten (16) dat dal chau e sa regorda: “Pli baud sun era jau savens ida a sautar e tadlar musica en ils centers che fan mintgatant disco per ils giuvenils.” Uschia ha mintga center pli u main sia purschida speziala: en in van ils giuvenils a reparar lur velos u mopeds, en in auter sa preparan els per in viadi a l’exteriur communabel, auters centers organiseschan champs u curs da massascha, informatica, yoga, fotografar, sautar, zambregiar e.u.v.
L’avantatg principal da quels centers vesan ils manaders oravant tut en la pussaivladad per giuvenils da pudair s’entupar en in spazi ordaifer la famiglia u la scola. Là san els emprender d’enconuscher era giuvenils d’autras gruppas socialas e culturalas. 

la cultura ordaifer il claus
Betg tut ils giuvenils tschertgan dentant il divertiment structurà e planisà. Jane per exempel ha avunda da sa mover vinavant en quella rait stretga da purschidas culturalas per il temp liber che na lascha betg avert dapli spazi per atgnas ideas: “Mintgatant ma sent jau sco en ina praschun. Nus avain tantas pussaivladads e tuttina manca l’essenzial - giuvenils cun entusiassem e schlantsch da realisar vairamain sezs insatge. Atgnamain avain nus gea tut qua a Losanna - ma tuttina èsi ina citad senza vita.”
Forsa gist pervi da motivs sumegliants han giuvenils fatg la stad passada in agen lieu da scuntrada or d'in kiosc a la riva dal lai. Il possessur che preziava la cumpagnia dals giuvenils ha lura cumenzà a metter si maisas da pingpong ed autras maisas enturn ses kiosc. E giuvenils ch’ins na vesa strusch en in center per il temp liber, en la “Dolce Vita” u en ina discoteca èn sa rimnads là fin tard la notg. Il possessur ha lura survegnì difficultads cun la polizia pervi da la mancanza d'ina permissiun da metter si maisas, ed el ha stuì serrar il kiosc. Sin quai han ils giuvenils rimnà passa 600 suttascripziuns per ina petiziun che pretenda la reavertura dal kiosc. Véronique n'ha betg grondas speranzas: “En Svizra è tut reglà fin a l’ultim detagl - ed era sche quai kiosc survegniss la permissiun da cuntinuar sia animaziun, dess quai puspè ina chaussa organisada dapli.”

il sport
Totalmain organisadas èn era las pussaivladads da sport. Losanna è propi ina citad da sport - betg mo perquai ch'il comité internaziunal olimpic ha qua sia residenza, mabain era perquai che Losanna posseda enorm blers implants da sport. Ils indigens han a disposiziun centers polisportivs, bogns (e natiralmain era il lai!) patineras, hallas da tennis, plazzas da ballape e.u.v. Il “Service des sport” ch’organisescha la vita sportiva a Losanna cumpiglia passa 300 societads da sport. Ils Losannais – giuvens e creschids – pon eleger tranter 60 disciplinas: dad “aile delta parapente” (sgol cun il delta) ad “orientation” (cursa d’orientaziun) fin a “yachting” (navigaziun a tenda) chattan els bunamain mintga disciplina giavischada. Per fortuna na datti betg mo l’alternativa tranter sport e drogas. Ma ils giuvenils cun auters interess èn darar fitg sportivs - ed ils sportists chatt’ins darar en la “Dolce Vita”, a teater u en il kino. L'exempel dal scolar Eric (17) conferma quella observaziun: “Duas giadas l’emna vom 
jau al trenament da ballape. Sper la scola, ils pensums ed il trenament na resta betg pli bler temp liber.”
Per quels che sa movan gugent cura ch’els vulessan èn previsas zonas da sport liber. L’enviern san els ir cun skis u scursalar (sch’igl è naiv avunda!) a Chalet-à-Gobet (1000 m.s.m.) che sa chatta 7 km al nord da Losanna. E la gronda Zona verda da sport liber a la riva dal lai a Vidy porscha differentas pussaivladads da sa muventar, tranter auter dapi curt temp schizunt duas rampas da skateboard. Giuvenils en acziun sin lur aissas stretgas hai jau dentant chattà oravant tut en citad. “Jau vom bler pli gugent en citad cun mes skateboard – là nua ch’jau vi – che sin las rampas da Vidy. Be per ir fin giu là dovr jau bunamain ina mes’ura – e lura èsi anc pli lungurus, senza glieud e variaziuns”, ma di il scolar Jean (15) sin la “Place de Montbenon” avant che cuntinuar cun sias emprovas da siglir cun l’aissa.

betg tuts èn cuntents
La caracterisaziun da Losanna sco “citad plain vita culturala” che jau hai legì a l’entschatta da mes viadi d’exploraziun en il guid uffizial n’empermetta betg memia bler. Losanna porscha pussaivladads da sa divertir bunamain per mintga gust – ed ellas s’augmentan proporziunalmain cun la grondezza da la bursa. Tgi ch’ha da basegn da paus va a spass en in dals blers parcs verds u a la riva dal lai. Tgi che vuless ir tranter la glieud tschertga in'ustaria tenor ses gust. L'amatur dal film va en in dals blers kinos. Autras pussaivladads da sa divertir visualmain porschan ca. 50 museums e galarias. Tgi che preferescha la musica po eleger tranter ils stils e lieus ils pli differents. Insaquants sa lamentan dentant che Losanna saja ina citad da provinza che paria d'esser morta ils lavurdis suenter la saira las indesch e las dumengias. “A Genevra è quai tut auter e bler meglier”, aud jau savens. E tuttina patratgan blers che Losanna saja ina buna citad per giuvenils. Per part han els perfin il sentiment d'avair memia bleras offertas culturalas e qua tras memia pauc spazi da sviluppar atgnas ideas, fantasias e giavischs. Schizunt la scena alternativa enturn la “Dolce Vita” saja daventada ina sfera organisada, reglada e limitada. Autras scenas alternativas sco per exempel quella dals toxicomans u quella dals giuvenils ch’occupeschan chasas vidas n'ha la citad (anc) betg sut controlla. Ils politichers Losannais emprovan da sa far in'idea dals basegns da la giuventetgna tras il parlament dals giuvenils. Ils commembers - tuts tranter 16 e 25 onns - da quest parlament cun vusch mo consultativa cumbattan en maniera engaschada encunter lur degradaziun ad in alibi per la politica dals creschids. Els formuleschan cler ed energicamain lur revendicaziuns:
- la creaziun d'abitaziuns favuraivlas per giuvenils,
- da pli locals per s'entupar,
- in “bus-pyjama” che va era anc suenter mesanotg,
- la reavertura da quel kiosc dals giuvenils a la riva dal lai e. u. v.

Ed uscheditg ch’ins auda anc las vuschs dals giuvenils, ch’ellas n'èn anc betg stenschentadas, ma para ina citad betg anc d'esser morta.