Mintgin discurra ses linguatg e vegn chapì dals auters!
Model da linguatgs a la scola da dunnas dal Grischun

A la scola da dunnas dal Grischun existan dapi il 1983 trais partiziuns da seminaris per la scolaziun da mussadras, ina da linguatg tudestg, ina rumantscha ed ina da lingua taliana. Gia baud han ins vis ch’ins sto elavurar novas ideas e concepziuns, sch’ins vul prender serius la trilinguitad da la scola e realisar ina minimala egualitad tranter las trais linguas e culturas ed evitar la situaziun “normala” da la predominanza totala da la gruppa pli ferma, numnadamain da la tudestga.
Entaifer las lavurs per ina revisiun totala dal plan d’instrucziun e da scolaziun ha ina gruppa da la lavur elavurà e preschentà l’uschenumnà “model da linguatgs da la scola da dunnas dal Grischun”.
Il motto da l’entir model è vegnì resumà cun la frasa: “mintgin discurra ses linguatg e vegn chapì dals auters!”. 
Tge vul questa pretensiun che tuna bunamain “utopica” dir per la scolaziun da mussadras grischunas?
Il model ha gì differentas consequenzas sin il plan da scolaziun ed il plan d’instrucziun da las trais partiziuns da seminari:
1.	La scolaziun en mintga partiziun duai succeder tant sco pussaivel en il linguatg matern, q.v.d. che l’instrucziun da tants roms sco pussaivel en la partiziun rumantscha e taliana duai succeder en la respectiva lingua. Cun quai na duai la preschientscha da la lingua materna sa limitar sin l’instrucziun linguistica. L’identificaziun cun e la schientscha per l’atgna lingua po uschia vegnir fortifitgada.
2.	Per quels roms che vegnan vinavant instruids en linguatg tudestg è vegnì stgaffì ina lecziun cun il num “exercizis da terminologia speziala” en la quala las seminaristas da linguatg rumantsch e talian duain elavurar en lur linguatg la terminologia speziala da las respectivas materias.
3.	La consequenza la pli marcanta che dependa directamain dal motto dal model: mintgin discurra ses linguatg e vegn chapì dals auters, è bain la suandanta: per cuntanscher almain parzialmain la finamira definida en quest motto è vegnida introducida l’instrucziun obligatorica da mintga seminarista grischuna en ils trais linguatgs chantunals. Quai vul dir: las seminaristas da linguatg tudestg ston frequentar durant in onn lecziuns da rumantsch e durant l’entira scolaziun l’instrucziun da talian. Il medem vala era per las seminaristas da linguatg talian e rumantsch che frequentan l’instrucziun d’omadus ulteriurs linguatgs chantunals. Questas mesiras duain, ultra da l’intermediaziun da linguatgs esters, era animar e motivar l’interess per la trilinguitad grischuna e svegliar la chapientscha per las minoritads linguisticas e culturalas. 

Nus laschain suandar translaziun d’opiniuns scolaras dal seminari da mussadras da linguatg tudestg davart il model da linguas da la scola ma era davart la trilinguitad grischuna e la quadrilinguitad Svizra. Ina gronda part da las opiniuns derivan da scolaras che han gist cumenzà cun il seminari ed èn qua tras confruntadas pir per curt temp cun la realitad d’ina instrucziun rumantsch obligatorica. Las davosas contribuziuns èn vegnida scrittas da scolaras da la terza classa che frequentan gia il segund onn facultativamain l’instrucziun da rumantsch. 

La quadrilinguitad svizra ha avantatgs e dischavantatgs. En noss pajais existan 4 differentas mentalitads. Quai po chaschunar mintgatant differenzas d'opiniun. Ins duess empruvar da diminuir quellas cun cumpromiss. L'emprim cumpromiss entschaiva en scola cun emprender 2-3 linguatgs. La lingua materna vegn tgirada. Mintgatant dapli e mintgatant damain. Per exempel il rumantsch; quel vegn discurrì mo pli a chasa e las influenzas tudestgas vegnan adina pli fermas, saja quai dals meds da massa u dals contacts cun persunas d’auter linguatg.
Ins duess dentant empruvar mantegnair la quadrilinguitad svizra. Ils Svizzers da lingua tudestga duessan midar sin tudestg da scrittira (e betg sin l’englais!) sch'els discurran cun persunas d’auter linguatg naziunal. (Patricia 1.cl.)

Èsi propi in'illusiun che tuts en Svizra sa chapeschan senza stuair bandunar lur linguatg? Nossa varietad da dialects e da linguatgs è insatge spezial! E gist questa particularitad sto vegnir sustegnida. Quai è in scandal sche nus emprendain englais en scola senza dominar avant las linguas svizras. Nua vegnan instruidas tuttas quatter linguas svizras? Il rumantsch sto far plaz a l’englais ins pudess crair che l’englais daventia la lingua da punt en Svizra. Nua restan lura noss linguatgs?
Jau hai nagut encunter l’englais, quai è segir in linguatg impurtant. Igl è dentant problematic sche nus emprendain e discurrin englais avant ils ulteriurs linguatgs naziunals. Nus stuain finalmain far in pass vinavant e renconuscher il rumantsch vairamain sco quarta lingua naziunala. (Christine, 1.cl.)

La trilinguitad grischuna ma para “blagada”. Ins vul avair e mussar insatge dapli ch’ils auters. Bunamain nagin na discurra perfetgamain in dals trais linguatgs cun excepziun da quels da linguatg tudestg. Per exempel discurran mo pli persunas pli veglias bain rumantsch, ils giuvens discurran ina maschaida. Perquai nun essan nus praticamain trilings. Era l’instrucziun da rumantsch a la Scola da dunnas n’è per mai betg necessaria. Tge pon ins emprender durant in onn? Sch’insatgi vul (sto) savair rumantsch en maniera passiva po el ir a star in temp en il territori rumantsch. Quels ch’èn encunter da l’entschatta n’emprendan era nagut en scola. Nus stuain dentant sfarlattar noss temp en scola per che la Scola da dunnas possia exclamar: Nus essan ina scola trilingua! (Denise, 1.cl.)

L’instrucziun da rumantsch per scolaras da linguatg tudestg a la Scola da dunnas è in exercizi d'alibi. In onn rumantsch che na porta nagut a la gronda part da nus, mo per che la scola possia dir: Nus prendain serius la trilinguitad grischuna, nus la pratitgain! Insumma n'ha la pratica betg pli da far bler cun il rumantsch. Il dumber da quels che discurran rumantsch vegn adina pli pitschen, la gronda part da la glieud che discurra quest linguatg è glieud pli veglia. Sche la scola ha la finamira dad infurmar e motivar las scolaras davart il rumantsch, duai ella far quai en il rom da l'instrucziun facultativa. Pertge sfurzar la trilinguitad? (Lea 1.cl.)

Atgnamain sun jau adina puspè surprendida ch'i dat uschè paucs problems en noss chantun, malgrà l’existenza da trais linguatgs e culturas. E quai era sche nus, ils Grischuns da linguatg tudestg, avain mintgatant bregias cun ils Grischuns d'auters linguatgs. Mintgatant patratg jau che jau n'hai atgnamain betg bler cuminaivel cun quels da la Mesolcina u da la Bregaglia. Il linguatg furma vairamain in aut mir. Igl è era cler che glieud da lingua tudestga discurra tudestg, era sch'in sursilvan stat damanaivel. Viceversa èsi il medem. Durant mes temp a la scola professiunala hai jau vis quai savens. Sche trais rumantschs vegnan ensemen durant la pausa poss jau ditg star daspera, els discurran rumantsch. Jau na sun era betg da l'avis che quai sa stuess midar. Sche jau sun sincera stoss jau era dir che quest problem n’è betg fitg actual per mai e che jau n'hai era betg grondas difficultads cun quai. (Adele 1.cl.)

Trilinguitad en Grischun
En Grischun dominescha la lingua tudestga. En il Tessin vegn la lingua taliana per part stgatschada dal tudestg. La consequenza: ils Tessinais ed ils Rumantschs s’adattan e discurran tudestg!

Trilinguitad a la Scola da dunnas
Il pli impurtant è da mantegnair il concept. Mintgin duess vairamain discurrer ses linguatg; quai pretenda dentant dapli pazienza da las scolaras. Savens èsi pli cumadaivel da discurrer tudestg perquai che tuts chapeschan immediat. Per las scolaras da linguatg tudestg che frequentan l’instrucziun da rumantsch èsi impurtant d'avair sentiments da 
success cun las scolaras da lingua rumantscha. Quai dat ina nova motivaziun. Ed era per las Rumantschas èsi bel da pudair ina giada avair il sentiment che las autras s'adattan. Nossa gruppa che frequenta l'instrucziun da rumantsch facultativa ha pudì constatar che nus avain dapli contact cun la partiziun rumantscha che las autras. Ins pudess dentant far anc bler dapli per promover ils contacts, sco per ex. pliras activitads cun las classas parallelas, visitas en scolinas rumantschas e viceversa, instrucziun cuminaivla en singuls roms e. u. v.
Ursina+Lilian. 3. cl.

Pertge frequent jau l'instrucziun da rumantsch?
Atgnamain fiss jau da linguatg matern rumantsch. Cun quai che jau sun creschida si a Cuira ed hai frequentà qua er tut las scolas, discur jau bunamain mo tudestg. Mes geniturs discurran mo rumantsch u puschlavin cun mai. Savens m'intimeschan els da surpigliar sco mes fragliuns nossa “maschaida da chasa”. Las premissas linguisticas fissan avant maun. Jau ma sent era dapli sco “rumantscha”. Igl exista dentant in “mir” che ma renda adina pli difficil da duvrar mia lingua materna. Forsa per motivs da cumadaivladad u da disa! En ina maniera u l'autra sent jau ina obligaziun vers mia derivanza da m’occupar cun il rumantsch. Almain en maniera passiva. Quai è mia motivaziun!
Bettina 3.cl.

Contact e tenuta cun e vers il rumantsch
A l’entschatta da la scola sun jau stada schoccada da stuair frequentar l'instrucziun da rumantsch sco rom obligatori. Mia tenuta era caracterisada d'in onn segiurn en il territori rumantsch nua che jau aveva refusà d'emprender e da discurrer quest linguatg. Suenter quel onn n'hai jau betg discurrì e betg chapì in pled rumantsch.
Bunamain tut las collegas enconuschevan quest linguatg secret ed in principiant cun sia pronunzia provocava mo in surrir. Cura che jau hai dentant cumenzà la scola, suenter esser stada in onn en il Tessin, hai jau constatà surprendentamain che jau cumenzava a chapir quest linguatg. Suenter in onn a la Scola da dunnas chapiv’jau tge che mias amias discurrivan. Dal terz onn instrucziun rumantscha spetg’jau che jau possia emprender da m'exprimer e da communitgar en quest linguatg per far ina fin al gieu: dumandar per rumantsch, respunder per tudestg!
Maya 3.cl.

Cur che jau hai udì che nus avain 1 onn instrucziun da rumantsch a la Scola da dunnas n'hai jau betg gì grond plaschair. En 2 lecziuns l'emna na pon ins betg profitar fitg bler. Durant la prima lecziun ans è vegnì declerà che la finamira principala saja da cuntanscher ina chapientscha da quest linguatg e da la populaziun.Questa finamira ma para buna. Era en in sulet onn pon ins emprender ad enconuscher ed acceptar bler da la cultura e dal linguatg.

Quatter linguas en Svizra e trais en il Grischun chaschunan insaquants problems. Betg mo ils linguatgs, mabain era las culturas e las differenzas da derivanza (citad - champagna) difficulteschan la chapientscha vicendaivla. E tuttina na duess svanir nagin linguatg! En maniera toleranta duess ins integrar tut ils linguatgs ed empruvar da chapir quels. Per il rumantsch e per ses avegnir hai jau dentant in pau tema.
Claudia 1.cl

Svizra quadrilingua - u caos?
Jau sun da l’opiniun che tut funcziuneschia bain uscheditg che las linguas e lur dialects restan en l’atgna regiun. Cura ch'ellas sa scuntran datti dispita e malchapientschas. Displaschaivlamain èsi uschia ch’in Tessinais, in Grischun da linguatg tudestg, in Romand ed in Rumantsch che vegnan ensemen na san discurrer ensemen. Da I’ autra vart sun jau conter I’ introducziun d'in linguatg cuminaivel. Mintga linguatg porta ina cultura cun bleras tradiziuns.
Il fatg ch’in Romand ed in Tessinais discurran englais fa tema, il singul n’è dentant betg pront d'emprender l’auter linguatg.
Jau na ves nagina pussaivladad per in linguatg svizzer cuminaivel. Mintgin vul restar tar ses linguatg e quai e bun uschia!
Sandra 1.cl.

Durant nossas lecziuns da rumantsch obligatoricas essan nus savens stadas surprendidas quant che nus avain chapì, oravant tut sche nus duvravan cun fantasia autras linguas sco talian e franzos. Il fatg che il rumantsch n’è uschia betg tant difficil è ina motivaziun da cuntinuar sin basa facultativa. Igl è ina dumonda da la voluntad sch’ins vul restar sin il champ teoretic u sch’ins vul realisar in connex pratic tar il rumantsch. 
Duvrar adina puspè cun curaschi in pled rumantsch era sch’ins n’è betg segir sch’el è grammaticalmain correct, quai promova simpatias tar ils Rumantschs.
Forsa è quai era in motiv per emprender linguatgs esters, da sa sentir dapli a chasa era a l’ester e da chattar amis. L’aspect ester dals Rumantschs è dentant ina chaussa speziala, tuts san gea tudestg. Jau stoss insister da discurrer rumantsch cun mai. Tudestg è bain bler pli simpel ed oravant tut pli speditiv. Perquai turn jau tuttina adina puspè tar il tudestg suenter in per explicaziuns pli cumplitgadas. Spira mancanza da pazienza e marschadetgna.
Lucia, 3. cl.