Tge ha manà l’entschatta nova?
L’Estonia protestanta suenter la vieuta da 1990

Da Guiu Sobiela-Caanitz

En in pajais sco la Svizra para la vita sociala e culturala da sa sviluppar plaunsieu, senza rupturas memorablas; pir cun in sguard enavos percorsch’ins tut quai che ha sa midà. En pajais antruras communists è quai different; tuts han fatg atras ina vieuta, ils blers vairamain ina revoluziun, e lezza pon ins datar, per regla 1989 u 1990. Nagliur n’è la midada stada uschè gronda sco en ils trais pajais ch’ins numna il pli savens baltics. Pir 1990 hani sa proclamads independents, mettend fin a tschintg decennis da squitsch sco parts da l’Uniun sovietica (US); uschia hani restaurà lur status dals dus decennis avant la segunda guerra mundiala. 2004 èn tuts trais pajais vegnids commembers da l’Organisaziun dal patg da l’Atlantic nord (Opan) e da l’Uniun europeana (UE). Il pli nordic ed il pli pitschen dals trais, l’Estonia (45 227 km2, 1 358 000 olmas), tranter ils golfs da Rîga e da Finlanda, sa distingua da tschels dus pervi da sia verva da tip finais. Ina teologa estona, activa en Germania, e ses um, preditgant d’ina pravenda tudestga, han gist publitgà ina bilantscha* dals strusch quindesch onns dapi il return da la libertad. Ins vesa quant fitg che l’oppressiun ha fatg donn
a l’Estonia e co ch’il pievel s’adatta a las midadas che resultan da l’integraziun europeana. «L’experientscha dal domini ester sovietic influenzescha anc adina la glieud» (p. 22). Quai è evident. Il sistem totalitar na schanegiava nagina domena dal mintgadi, e quel sistem era russ. L’emprim quità dal stadi renaschì è pia stà da segirar sia libertad en fatscha al grond vischin, il stadi il pli vast dal mund. Perquai ha l’Estonia vulì vegnir commembra da l’Opan. Sia politica economica ha’la drizzà tenor la finamira da l’adesiun a l’UE. «Quai ha destruì ina gronda part da l’agricultura tradiziunala e chaschunà ina fugia maidudida da la champagna, la quala periclitescha l’existenza dals vitgs e da lur plaivs. Oz ha l’Estonia (…) buna speranza, grazia a sia inflaziun bassa e ses svilup stabil, areguard sias vistas novas da commembra da l’UE» (p. 22). 

Renovaziun ecclesiastica 
L’Estonia è in dals paucs pajais da tradiziun protestanta ch’èn vegnids commembers da l’UE suenter decennis d’ateissem communist uffizial; tschels èn la Lettonia ed ils tschintg pajais federativs novs da Germania. Tiers vegn l’Ungaria cun var 20% refurmads. Co ha la Baselgia evangelica estoniana (BEE) sa sviluppada dapi la vieuta? Questa ha s’annunziada gia en ils davos onns da l’US cun l’uscheditga «perestroica». 1988 è Nadal vegnì puspè di festiv uffizial. 1989 ha la BEE, sco la principala baselgia dal pajais, fundà il Cussegl ecumenic estonian cun la Baselgia ortodoxa russa; tiers è vegnida la Baselgia ortodoxa estoniana, turnada 1991 da l’exil, che renconuscha il patriarc grec d’Istanbul. «La cooperaziun da las baselgias è constructiva e fritgaivla, per exempel en la Societad biblica cuminaivla. L’instrucziun religiusa duai vegnir 2007 rom da scola; sia direcziun è ecumenica» (p. 23). Plinavant ha la BEE sviluppà l’institut teologic da Tallinn per la furmaziun dals preditgants, cun curs da licenziat e doctorat renconuschids er ordaifer il pajais. L’Estonia tira a niz las experientschas finlandaisas areguard la pedagogia religiusa, grazia a la stretga parentella linguistica. Teologas estonianas astgan vegnir preditgantas ed uvestgas, en cuntrast cun la situaziun en Lettonia che ha ina presidenta da stadi, ma nua che la Baselgia protestanta n’accepta nagina preditganta. In contract da la BEE cun il stadi stipulescha «in program cuminaivel per mantegnair ils monuments culturals ecclesiastics» (p. 23).

Motivs da pessimissem
Ma quant enavant giauda la BEE il sustegn da la populaziun? 1990 speravan blers ch’i turnia la situaziun dals onns trenta, cur che 80% dals Estonians faschevan part da la BEE. Quai n’è betg daventà. Il reschim sovietic ha transfurmà la cumposiziun etnica da la populaziun. Stalin ha deportà dieschmillis Estonians en Russia; el e ses successurs han promovì l’immigraziun russa en l’Estonia. Suenter l’independenza han var 60 000 Russ bandunà il pajais; ils blers èn dentant restads, cunzunt per motivs economics, e 267 000 d’els n’han betg emprendì l’estonian e n’han pia betg survegnì il dretg da burgais. Ma era tranter ils Estonians è la schientscha cristiana vegnida dal main. «Var 58% dals Estonians sa reguardan sco protestants, ma be 16% (161 316) èn vegnids commembers cun il batten e la confirmaziun; da quests sustegnan mo 42 702 la BEE cun contribuziuns. S’enclegia che quai ha effects finanzials decisivs per la BEE, cunzunt a la champagna, nua che las plaivs han savens mo pli paucs tschients commembers che ston pajar ils custs ecclesiastics ed il salari dal preditgant» (p. 24). La BEE survegn bain agid da baselgias finlandaisas e tudestgas; dentant èn las vistas sombras. 

Per creschids ed uffants
Da l’autra vart percorsch’ins ensainas da vitalitad. Pliras plaivs han organisà in curs entitulà «Viadi en il pajais da la cardientscha» tenor in model elavurà d’in preditgant tudestg. «En set sairas cun atmosfera patgifica tract’ins temas fundamentals da la cardientscha cristiana che vegnan concretisads cun maletgs projectads e lura discutads en gruppas pitschnas. Igl è decisiv che las gruppas na vegnian betg manadas dal referent u preditgant, mabain da simpels commembers da la plaiv; uschia s’occupa mintgin persunalmain dal tema da la saira. Ils commembers da la plaiv dattan la tempra a l’atmosfera ed organiseschan la cuntinuaziun da la purschida (ravugls biblics u tematics, sentupadas d’uraziun euv.)» (p. 25). Co statti cun la transmissiun da la cardientscha als uffants? «Mo 38 da las 638 scolas da l’Estonia porschan instrucziun religiusa intercunfessiunala (…). Igl è decisiv che recturs anc influenzads da l’ateissem [sovietic] refuseschan savens mintga transmissiun da valurs (…). Il rectur da l’Universitad da Tartu s’exprima en ina guisa tuttafatg differenta: ‘Jau stun mal che jau mez n’hai survegnì nagina instrucziun da religiun u cultura. Viagiond atras l’Europa, ma senta mez tschorv e mez surd, perquai che jau na chapesch vairamain betg la cultura europeana’» (p. 24). Lezza universitad è vegnida fundada 1632 da retg Gustav II Dolf da Svezia (1594–1632) gist avant sia mort a la battaglia da Lützen. Decisiva è la lavur da la BEE cun ils uffants. Lezza «ha per cletg sa stabilisada sin in livel aut. Dapi 1998 datti offertas per uffants en var 75% da las 165 plaivs da la BEE, cun 340 persunas che lavuran, fitg bleras gratuitamain, (…) cun var 3000 uffants en cults divins, dis biblics e champs da vacanzas» (p. 25). La pitschna cuminanza protestanta da l’Estonia prepara uschia ses avegnir.

* Merike Schümers-Paas e Michael Schümers, Estland: Veränderung, Verunsicherung, Aufbruch, en: «G2W» 10/2004, pp. 22–25. Adressa: Glaube in der 2. Welt, Postfach 9329, 8036 Turitg. Fax 043 322 22 40. Posta electronica: g2w@bluewin.ch