Da gutters, ervas e curas da scotga
In’exposiziun sa deditgescha a las malsognas ed a la medischina en las 
Alps svizras

Da Claudia Cadruvi, ANR

«Ervas, gutters e curas alpinas» è il tema d’ina exposiziun en il Museum d’istorgia medicinala a Turitg. L’exposiziun vegn la primavaira a Cuira. In cudesch cun il medem titel porscha ina profunda invista. Il pli marcant maletg da la forza da las Alps deriva da l’istorgia «Heidi»: Il chavrer Peter stauscha la sutga da rodas da Clara da la grippa oragiu. Suenter sto la giuvna malsanitscha ir a pe e vegn guarida da la natira alpina. Il latg-chaura enfirmescha la giuvna. Tut quai è tipic per l’epoca da l’autura Johanna Spyri. Cura ch’ella ha scrit «Heidi» cartevan ins che la vita muntagnarda saja fitg sanadaivla. Margrit Wyder, assistenta al institut per istorgia medicinala, ha intercurì las malsognas e la medischinas da las Alps. Ella ha prendì sut la lupa funtaunas da plirs tschientaners. Wyder mussa tge teorias ch’èn sa verifitgadas e nua ch’ins ha fatg invenziuns spectacularas sin il champ da la medischina. Ma ella ha era chattà cardientschas blauas e malsognas en las muntognas svizras.

Bestseller: «Chrut u Uchrut»
Intginas ervas medicinalas existan sulet en las muntognas: p. ex. la giansauna melna, l’iva e la rena imperiala. Gia baud han ins registrà che las ervas da muntogna èn pli pitschnas, ma pli savurusas. En il 18avel tschientaner è il «Schweizertee» da plantas alpinas daventà renumà en l’entira Europa. «Chrut u Uchrut», il cudeschet ch’il plevon Johann Künzle da Zezras ha publitgà il 1911, è vegnì vendì dus milliuns giadas. Quai è in success che paucs cudeschs svizzers han gì. Cun la medischina moderna èn las ervas idas en emblidanza. Ils ultims decennis han ellas puspè gudagnà terren.

Il tscharvè dal tschess
Era animals furnivan medischinas. Da l’urs, il pli ferm muntagnard, datti bleras recepturas. Cunzunt ils egls ed il fel da l’urs cuntegnevan forzas curativas. Cun meds moderns han ins pudì mussar ch’il fel da l’urs cuntegna vairamain in acid curativ. Quel eliminescha crappugls dal fel. Il tscharvè dal tschess barbet vegniva recumandà cunter mal il chau. Cun grass da muntanellas fan ins anc oz itgs cunter mal las giugadiras. Tenor novas enconuschientschas cuntegna il grass da muntanellas substanzas ch’èn parentadas cun «Kortison». Cun cristals e crappa han ins pli baud, sco era oz, fatg in pau da tuttas sorts. Pader Placidus Spescha da Mustér ha p. ex. scrit ch’ils cristals dostian la said, sch’ins prendia els en bucca. In crap renumà era il «Luzerner Drachenstein». El gidavi para cunter tuts mals. Il crap saja crudà il 1420 ord la bucca d’in drag che sgulava sur il Rigi. La cardientscha en drags è sa mantegnida ditg. 

San Murezzan
La pli veglia tschiffada da funtauna en las Alps han ins chattà a San Murezzan. Ella deriva dal temp da bronz. Paracelsus (medi da cura a Pfäfers, oz Bogn Ragaz) ha recumandà la funtauna da San Murezzan per malsognas dal crap. Dal temp da Paracelsus, enturn 1537, stuevan quels che faschevan cura baiver fin 10 liters aua per di. En il 17 avel tschientaner vegniva l’aua da San Murezzan perfin transportada en l’Italia. Dapi 1800 datti bogns a San Murezzan. Al cumenzament eran ils indrizs manglus. Pir pli tard han ins bajegià il quartier luxurius. 1891 cursava l’emprim tram da la Svizra a San Murezzan. Las curas da bogn duravan almain quatter emnas. En il temp medieval restavan ils pazients mintga di diesch uras en l’aua. Suenter in pèr dis survegnivan els eczems. Quels vegnivan numnads «Urschlecht» ed eran la premissa per guarir. En il 19avel tschientaner han ins mitigià las reglas. Las curas èn vegnidas en il trend, sco oz il wellness. La Svizra aveva tschients da bogns che purschevan curas a differentas classas socialas.

Mustér sco lieu da cura
Mustér, Pfäfers, Leukerbad e Malögia èn auters lieus che Margrit Wyder descriva. L’exposiziun da Turitg mussa intgins placats da lieus che n’existan oz betg pli, p. ex. dal Bogn Tenigia en Val Sumvitg. Mustér è stà enconuschent per la cura da radon. Entras la scuverta da l’element radium il 1898 è l’applicaziun medicinala da la radioactivitad vegnida en moda. Intginas funtaunas cuntegnevan il gas radon – in product dal radium. Blers medis cartevan che las auas cun radon sajan fitg sanadaivlas. La funtauna da son Placi a Mustér aveva la pli auta concentraziun da radon en Svizra e vegniva cussegliada per curas cunter disturbis da la circulaziun u cunter reumatissems. Dus texts da Johann Baptist Cathomas (1909) e Leo Condrau (1938) laudan il niz dal radon. 

Fitg sever – urari da cura a Tavau il 1899
Karl Turban, il medi da cura a Tavau, ha mess ensemen quest urari da cura per lev-malsauns. L’urari è vegnì publitgà en «Beiträge zur Kenntniss der Lungentuberkulose (1899)».

7.00 levar,
7.30 emprim ensolver: café cun latg, paun, paintg, mel,
8.00 duscha,
8.15 fin 9.45, ir (Bergsteigen) e pussar,
9.45 fin 10.30 cura da giaschair,
10.30 fin 11.00 segund ensolver: in mez liter latg e pischutta,
12.00 fin 13.00 cura da giaschair,
13.00 fin 14.00 gentar: schuppa, pesch, charn cun legums, brassà cun salata u cumpot, tratga dultscha, dessert, 2 fin 3 dl vin,
14.00 fin 14.30 star e seser en il liber,
14.30 fin 16.00 cura da giaschair,
16.00 fin 16.30 ina scadiola café cun latg, in quart liter latg cun biscuit,
16.30 fin 18.00 spassegiar en la planira cun pussar, 
18.00 fin 19.00 cura da giaschair,
19.00 fin 19.45 tschaina: schuppa, charn chauda e legums, charn fraida cun pischada, cumpot, ina mesa buttiglia biera,
20.00 fin 21.30 cura da giaschair, cun in quart fin in mez liter latg,
22.00 ir a letg. 
Sch’ils pazients da tuberculosa prendevan tiers, muntava quai ch’els sajan sin buna via da vegnir sauns. Cun tant nutriment stueva quai bunamain funcziunar.

Latg – scotga – Nestlé
En il 19avel tschientaner fa la scotga furori. L’Appenzell vegn renumà per curas da scotga ch’i dat per part anc adina là. Il latg muntagnard vegn medemamain apprezià. Oz datti studis che s’occupan da la valur dal latg: Avant dus onns ha ina retschertga mussà che latg d’alp ha in effect preventiv cunter cancer. Il 1866 han dus frars americans inventà a Cham la pulvra da latg. Curt suenter ha Heinrich Nestlé producì a Vevey ses «Kindermehl». Il latg conservabel che remplazza il latg-mamma è stà in success enorm. Nestlé ha exportà en tuts pajais. 1970 è Nestlé vegnì bumbardà da critica, damai ch’ils products da latg concurrenzavan il tezzar en il terz mund. Suenter boicots è Nestlé stà pront da tegnair en il codex da l’Organisaziun mundiala da sanadad (WHO). 

Pulpa inspirescha in medi
Suenter las curas da bogn e da scotga èn las curas d’aria vegnidas en moda. Aria cun bler ozon pareva tuttenina d’esser fitg sanadaivla. Cunter la tuberculosa n’enconuschevan ins ditg nagut auter che curas d’aria en las autezzas. Tavau ha giugà ina rolla da pionier tar talas curas. Il 1940, cura ch’ins ha cumenzà a curar cun antibiotica, ha questa cura pers sia 
muntada. Era il sulegl giugava ina rolla impurtanta. Tar la tuberculosa d’ossa e tar malsognas da la pel cuntanschevan ins buns resultats cun curas da sulegl. Suenter la segunda guerra mundiala han ins era substituì la cura da sulegl cun medicaments. Il medi engiadinais Oscar Bernhard (1861 fin 1939) è stà in pionier pertutgant l’irradiaziun. El è sa laschà inspirar dals purs che setgentavan la charn. Quai ha fatg vegnir el sin l’idea da guarir cun aria e sulegl in malsaun che pativa gia daditg d’ina plaja che na leva betg medegiar. La plaja è megliurada cun l’irradiaziun da sulegl. Bernhard ha pli tard sviluppà sia metoda en la clinica da sulegl a San Murezzan. 

Gutters e cretinissem
En l’ultima part dal cudesch numna Wyder tipicas malsognas en las Alps. In lung chapitel deditgescha ella als gutters ed al cretinissem. «La Svizra vala sco tipic pajais dal gutter. Gutters e cretins chattavan ins anc en il 20avel tschientaner en bleras regiuns alpinas e prealpinas», scriva Wyder. En il Vallais avevan 90 pertschient da la glieud in gutter. Gutters creschan ord ina glonda (Schilddrüse) malsauna. Ditg han ils medis betg savì co curar la malsogna. Pir en il 19avel tschientaner han ins scuvert ch’il gutter deriva da la mancanza da jod en las mangiativas u en il terren. Il chirurg svizzer Theodor Kocher ha obtegnì il 1909 il premi Nobel per sias novaziuns en connex cun il gutter. Suenter che la Svizra ha introducì il sal cun jod, èn ils gutters plaunsieu svanids.

Ierta – sanganader
Era malsognas ertadas existivan en las muntognas. En Val Stussavgia devi p. ex. sanganaders (pled medicinal da la malsogna: hemofilia). La hemofilia po sa furmar entras ina mutaziun spontana en ils gens. Tar la descendenza masculina maina la mutaziun a la mort entras perder tut il sang. Quai po succeder gia pervi da pitschnas blessuras, perquai ch’il factur d’enquagliada manca. Il 1650 vivevan ils conjugals Albrecht Walther e Ursula Buchli a Tenna. Lur figl Samuel vala sco emprim sanganader da la famiglia. La figlia Ursula è probabel stada l’emprima transmettura da la malsogna. Ord questa famiglia hai dà 63 sanganaders en 15 generaziuns. Fin il 1950 vivevan ils blers dad els en Stussavgia. 

Margrit Wyder: «Kräuter Kröpfe Höhenkuren / Die Alpen in der Medizin – Die Medizin in den Alpen», Chasa editura NZZ. 268 paginas e bleras illustraziuns. Pretsch 48 francs. Turitg 2003.