Minoritads en China
Il squitsch sin ils pievels da l’Asia centrala

Da Guiu Sobiela-Caanitz
 
La China, il pajais il pli grond dal mund suenter la Russia ed il Canada, dumbra passa 9,5 milliuns km2, per part en l’Asia centrala, per part en l’Orient extrem. Per chinais ha’la num “Dschung Guò”, pia “Pajais mesaun”, resguardà da la tradiziun chinaisa sco il center dal mund. En mintga cas è’l il pajais il pli populà cun passa ina milliarda olmas. Strusch 92%, ils Hans, cunzunt en l’Orient extrem, dovran la verva chinaisa; daspera datti var 55 linguatgs da minoritads. En il 18avel tschientaner ha la China, che cumpigliava cunzunt l’Orient extrem dals Hans, suttamess era plis pievels da l’Asia centrala, cunzunt Mongols, Tibetans e Tircs uigurs. Sia chanzlia imperiala ha lur entschet a duvrar quatter da lur linguas, numnadamain duas mongolas, la tibetana e l’uigura, questa davosa cun l’alfabet arab. En il 19avel secul è l’imperi vegnì pli flaivel e l’influenza russa e britannica è creschida en l’Asia centrala. La China republicana, davent da 1911, ha pers la controlla da lez intschess; ina part da la Mongolia è vegnida e restada independenta, Moscau ha annectà in’autra part, entant ch’il “Dalai lama”, manader spiritual dals budists tibetans, regiva il pajais en moda autonoma. Pir la China communista ha suttamess puspè parts da Mongolia, sco er ils pajais uigurs e tibetans conquistads en il 18avel tschientaner. La Societad svizra per pievels smanatschads (SSPS) ha gist deditgà trais artitgels da ses davos bulletin (1) a lezs intschess. 

Ils Uigurs e Mongols 
Ils Uigurs èn Tircs musulmans. En la “Regiun autonoma uigura da Sinchiang” (“intschess nov” per chinais), numnada era “Tirchistan da l’ost”, pari ch’ils dretgs umans vegnian violads dapli ch’en il rest da China: “Dapi 1997 han ins sentenzià ed executà passa 500 praschuniers politics uigurs (…). Dapi ils attentats dals 11 da settember 2001 crescha la repressiun chinaisa, cun la stgisa da cumbatter terrorists (…). Ins ha dischlocà dapli schuldads e policists en la regiun. Las autoritads promovan sistematicamain l’immigraziun da Hans per midar la structura da la populaziun regiunala” (p. 8). Cun l’enorma sproporziun tranter la maioritad e las minoritads po la regenza communista duvrar tgunsch l’arma da l’immigraziun sfurzada. Ina part da la Mongolia chinaisa, a sidost da la Republica mongola, numn’ins Mongolia dadens. Lez pievel è da confessiun budista tibetana. In Mongol en exil rapporta: “Ils Hans exploteschan nossas materias primas, cotgla, ieli, aur e fier, e na pajan nagut als Mongols (…). Pervi da la politica chinaisa vivan pli paucs Mongols sco nomads (…). I vegn memia blers colonists Hans che pratitgeschan in’agricultura intensiva [cun ina stresa da terratsch memia satigla G. S.-C.]; els èn la culpa che noss pajais da pastgiras sa transfurma en in desert.; uschia perdan ils Mongols, tradiziunalmain nomads, la basa da lur existenza (…). Tar las autoritads e dretgiras discurr’ins be chinais (…). Ins serra scolas ruralas mongolas; ils uffants ston pia frequentar scolas da lingua chinaisa dalunsch davent da chasa e star là durant l’emna; uschia vegnan els transfurmads en Hans (…). La religiun pon ins pratitgar be a chasa. Cartents n’astgan betg sa rimnar; i vegnissan immediat en fermanza (…). Ins ha destruì quasi tuttas claustras. En ina citad han ins renovà ina u duas per ils turists, per trumpar l’Occident davart il squitsch chinais sin l’identitad religiusa dals Mongols (…). En la Mongolia dadens (20 milliuns olmas) furman els be pli ina minoritad da 3,6 milliuns” (p. 13). Mongols vivan er en il Nord da la Regiun autonoma uigura, tranter las chadainas da l’Altai e da Tien schan (chinais per “muntognas celestas”). 

Destrucziun da la cultura tibetana 
Tar nus enconusch’ins cunzunt il pievel tibetan a nord da l’Himalaja (fin a 8848 m). Ses destin en l’emprima mesadad dal 20avel secul sumeglia a quel dals Estons, Lettons e Lituans, independents dapi la fin da la Russia imperiala 1917 enfin a las conquistas sovieticas dals onns quaranta. Il Tibet è stà tuttafatg independent dapi la revoluziun chinaisa da 1911 enfin a la conquista tras la China communista 1950 che “ha repartì il pajais suttamess tranter pliras provinzas. L’uscheditga ‘Regiun autonoma da Tibet’ cumpiglia be il Tibet central (…) ed in intschess (…) vers l’ost. Savens manegia la China, numnond il Tibet, be lezza regiun (…). En il Tibet [istoric] vivan 6 milliuns Tibetans ed 8 milliuns Hans, t. 
a. 500 000 schuldads da ‘l’Armada da liberaziun populara’ (…). Passa 1 milliun Tibetans èn morts en consequenza directa da l’occupaziun, tras fomaz, torturas, mazzaments, execuziuns e cumbats. Passa sismilli claustras, 99,9% da tuttas, sco era tempels e bajetgs istorics èn vegnids destruids, objects cultics e prezius rapinads e culads; ierta litterara han ins ars. Ina collectivaziun sfurzada e brutala ha ruinà las basas da l’existenza dals purs e nomads (…). Il linguatg uffizial e da scola è il chinais. Ins favurisescha Hans tar l’attribuziun da plazzas da lavur; uschia crescha la dischoccupaziun dals Tibetans. Sviluppond l’economia tibetana, explotescha la China cunzunt resursas mineralas (…). Era la pratica sfurzada da la sterilisaziun e l’abort vid Tibetanas smanatscha l’existenza dal pievel” (p. 6). 

Genocid atras sterilisaziun 
Davart lezza furma ordvart maligna da genocid rapporta utrò (2) il scriptur flam Reginald Hoyaux: “En mes viadi da 1996 atras il Tibet e mes segiurn tar famiglias da la resistenza hai udì il suandant. Tar dunnas che consulteschan in medi chinais (…) pervi d’in’angina u d’in bratsch rut vegniva examinà l’emprim sch’i sajan en speranza. Lura suandavan automaticamain l’abort e la sterilisaziun, e quai mintgamai cun la remartga spiertusa ch’i na stoppian pli temair da violar il scumond uffizial da parturir dapli ch’in uffant e ch’i possian da qua d’envi ‘far l’amur senza quitads’ (…). Ils manaders chinais manegian ch’il mez il pli efficazi d’extirpar il pievel tibetan saja il scumond da parturir insumma; uschia dessi dapli plaz e lavur en Tibet per ils milliuns da Hans importads (…). Arrestaziuns arbitraras, fermanzas onns a la lunga en isolaziun totala senza la minima furma da procedura giuridica, diever normal da torturas e mutilaziuns per sfurzar da confessar – lezzas metodas dovr’ins anc oz en China. Ins duai be far endament ils budists dal moviment Falun Gong; (…) immediat suenter lur execuziun vegnan lur organs vendids ad Americans ed Europeans bainstants.” L’autur concluda: “Anc adina èn violaziuns da dretgs umans en China colliadas cun la politica coloniala en il Tibet conquistà. Igl è curius ch’il mund liber e schizunt l’ONU taschan qua schenads dapi onns. Ha president Bush gia ponderà quai?” Gea, tge manegia l’Occident? Ina resposta dat il bulletin da la SSPS gia cità: “1971 ha l’ONU recepì la China communista e l’ha dà in sez permanent en il Cussegl da segirezza. Il niz economic dals pajais industrials e la dependenza economica dals pievels en svilup fundan la gronda influenza chinaisa en il mund (…). Per las regenzas dal mund fineschan ils dretgs umans fundamentals dals Tibetans adina nua ch’il commerzi cun la China entschaiva” 
(p. 7). Forsa pon ins tuttina concluder sco il Mongol en exil gia cità: “Nus na perdain betg la speranza. Era l’Uniun sovietica opprimiva bleras minoritads; cur ch’ella è ida en malura, han intginas survegnì agens stadis (…). Jau manegel ch’ins na possia impedir la democrazia en China. La Partida communista n’ha nagin avegnir; la populaziun na la sustegna betg pli” (p. 13). 

1) “Vielfalt” 47, fanadur 2003. Adressa: Wiesenstraße 77, 3014 Berna. Fax 031 311 90 65. Posta electronica: info@gfbv.ch 
2) Reginald Hoyaux, De weggemoffelde Tibetaanse tragedie, en: “Mededelingen Vereniging van Vlaams-Nationale Auteurs”, 2003/2. Adressa: Bosstraat 2, B-9310 Baardegem-in-Aalst (Flandra). Posta electronica: w.cobbaut@wanadoo.be