L’Irac ier, oz… e damaun?
D’Abraham a Saddam Hussain

Da Guiu Sobiela-Caanitz

La tensiun crescha en il Proxim Orient (PO). La superpussanza ha demussà ch’ella n’ha betg chattà il crap da sabientscha. L’idea fixa da president Bush, en sasezza giustifitgada, cumbatter il terrorissem ed ils stadis ch’al sustegnan, na tenscha tuttina betg sco suletta finamira d’ina diplomazia cun vast orizont sin scala mundiala. La cuminanza internaziunala ha dissegnà la charta politica dal PO cun la fin da l’Imperi tirc, en ils onns ventg dal tschientaner passà. 1921 è naschì t. a. l’Irac. El è situà tranter l’Iran (pli baud Persia), la Tirchia, Siria, Jordania e l’Arabia Saudita. Oz, cun var 23 milliuns olmas, dat l’Irac da patratgar.

Dus pajais antics
Quai ch’ins numna oz l’Irac correspunda a dus pajais semitics da l’antica cun culturas fitg avanzadas, la Caldea cun Babilonia e l’Assiria cun Ninivè. Il pled rumantsch “babilonica”, sinonim da “scumbigl”, è er il num latin d’ina citad ch’è stada per tschientaners la pli impurtanta dal PO. Ses num semitic, “Babel”, vul dir a medem temp “scumbigl” e “porta da Dieu”. Il chapitel 11 da l’emprim cudesch biblic rapporta ch’il Segner haja stgaffì a Babilonia la diversitad dals linguatgs, pia ils sgurdins tranter ils umans. A la fin dal medem chapitel ed en ils suandants legiainsa co ch’Abraham saja ì davent da ses pajais, la Caldea. L’Assiria cumpara pir en cudeschs posteriurs da la Bibla. Il num da Ninivè è collià cun in dals raquints biblics ils pli fascinants, quel da Jona, profet gidieu che Dieu oblighescha d’annunziar a lezza citad ch’ella vegnia destruida pervi da ses putgads; sin quai fa la glieud da Ninivè ina penetienza uschè radicala ch’il Segner desista da sia intenziun e schanegia la citad. Vers la fin da l’antica ha il cristianissem sa derasà en l’Assiria e Caldea, cun center en la citad romana d’Edessa (oz Sanliurfa en Tirchia); i dat anc adina in Patriarcat catolic da Caldea ed ina Baselgia “assiriana” separada da Roma (oz var 700 000 cristians en total).

Carl il grond, il calif e l’elefant
Ils Arabs musulmans han conquistà l’Assiria e Caldea enturn 650. 762 ha calif Mansur (mort 775) tschernì sco chapitala il vitg da Bagdad en Caldea. Ses sutbiadi Harùn ar Raschìd (766–809), regent d’in intschess che tanscheva da Tunesia enfin en l’Asia centrala, ha retschet 797–798 in’ambassada da noss Carl il grond (742–814) che tschertgava alliads encunter il retg arab da Córdoba, regent da la Peninsla iberica. Il calif ha respundì cun duas ambassadas e plis regals, t. a. in elefant da l’India che n’ha dentant betg survivì al clima da Germania. Retg Alhacam da Córdoba (770–822) ha pia stuì renconuscher il domini francon a Barcelona; da lezs emprims onns dal novavel tschientaner pon ins datar la naschientscha da Catalugna. Ils califs han sviluppà la citad da Bagdad, tirond a niz las conquistas da la cultura persiana iranaisa. “Per enragischar en lur chapitala la producziun da tailas da luxus, hani manà da l’Iran equipas da tessunzs. La citad da Caldea ha prest gì blers lavuratoris nua ch’ins na chalava da fabritgar tailas da saida e brocats. Il pled ‘baldachin’ deriva dal num da Bagdad e caracterisava l’emprim ina taila” (1). L’influenza da Persia, nua che la confessiun musulmana schiida dominescha, declera l’impurtanza da lezza cuminanza religiusa en il sid da Caldea, cun ses lieu da pelegrinadi da Carbalà, var 100 km a sidvest da Bagdad.

Dal sultan d’Istanbul al retg da Londra
Lain far in sigl sur settschient onns! La pussanza gronda da la Peninsla balcanica e dal PO è lura l’Imperi tirc. Sultan Salomon il magnific (1494–1566), numnà per tirc “Kanuni” (“il legislatur”), il medem che ha bloccà Vienna 1529 senza success, ha conquistà Bagdad 1534. La citad, danor 15 onns (1623–1638) da domini persian, è lura restada tirca enfin a la conquista entras la Gronda Bretagna (GB) 1917. Sin quai è questa vegnida per decennis la pussanza gronda en il PO, grazia a sia influenza decisiva en l’Egipta ed en il stadi nov da l’Irac, independent 1930, commember da la Societad da las naziuns 1932. En l’Irac, sco utrò, sustegneva Londra ils naziunalists arabs da confessiun sunnida encunter “las ‘minoritads’, numnadamain ils schiids e Curds che, dumbrads ensemen, fissan dapli ch’ils sunnids” (2). 1941 ha ina pitschna armada britannica supprimì in putsch da colonels germanofons iracais. Sin quai, per gudagnar la simpatia dals naziunalists arabs, ha il minister britannic da l’exteriur declerà: “Blers pensaders arabs giavischan per ils pievels arabs dapli unitad che quella ch’i giaudan ussa (…). I ma para a medem temp natiral e gist da rinforzar ils lioms culturals ed economics, e schizunt ils politics, tranter ils pajais arabs. La regenza da Sia Maiestad, da sia vart, sustegna plainamain mintga plan approvà da tuts” (3). La GB è pia stada la madritscha da la Lia araba (LA), fundada en mars 1945 da l’Arabia Saudita, l’Egipta, l’Irac, Jemen, Libanon, Siria e Transjordania (oz Jordania). Tut lezs set pajais datti anc adina. Il Jemen è schizunt creschì 1990, annectond l’anteriura colonia britannica d’Aden. Pliras naschientschas da stadis arabs e lur recepziun en la LA han confermà la politica profetica da Londra. 22 pajais èn ussa commembers da la LA.

Vul Bush giugar cun il fieu?
Oz stat l’Irac en conflict cun l’ONU perquai ch’el refusescha da collavurar cun la Cumissiun da l’ONU per controllar ed examinar l’armament biologic, chemic e nuclear da l’Irac. L’ONU
ha perquai decretà encunter lez ina bloccada economica che n’ha betg sa verifitgada e tutga cunzunt la populaziun civila. Tenor l’UNICEF hani dublà la mortalitad dals uffants, 20% dals quals pateschan da sutalimentaziun. Il Comité internaziunal da la Crusch cotschna ha constatà la ruina dal sectur sanitar iracaisa en in rapport dals 1. da mars 2000. Ussa vul president Bush derscher il dictatur Saddam Hussain perquai che quest gidia terrorists internaziunals. Ma tge succediss lura en lez stadi artifizial? Anc 1999 a Basrà, en il sid dal pajais, hai dà ina revolta greva da l’opposiziun schiida. “Tenor ils strategs americans duessan las truppas armadas da l’opposiziun, sustegnidas da Washington, (…) ristgar d’attatgar Saddam. Quai fiss vairamain in’insurrecziun curda. Ils var 50 000 cumbattants curds (…) èn ils sulets pronts e cumprovads aifer l’opposiziun iracaisa. [Lur manader] Masud Barsanì (…) ha declerà avant trais emnas al radio tirc NTV ch’ils Curds na sa bittassan betg en in’aventura senza esser segirs ch’il reschim che vegniss suenter Saddam pudess surviver (…). 1991 ha il bab da president George W. Bush (–) instigà ils Curds iracais da sa revoltar, per lur als bandunar a la gritta da Saddam” (4). En l’Irac dal nordost vivan var 3,5 milliuns Curds cun lur linguatg iranais (parent dal persian). Quels da Diyarbekir en Tirchia perencunter vesessan gugent la fin dal dictatur da Bagdad: “Il president local da la partida curda (…) manegia ch’ina democrazia pudess lura nascher en l’Irac, cun in stadi federativ curd renconuschì, l’emprim en l’istorgia da Curdistan. Questa opiniun vegn sustegnida en las giassas mercantilas da Diyarbekir” (5). Cun ils Curds da Tirchia vai numnadamain mal: “Ankara refusescha enavant dretgs culturals a sia minoritad curda da var 12 milliuns olmas, p. ex. la lubientscha da sa scolar en la lingua materna u emissiuns da radio per curd” (6). Ma duai Bush avrir ina frunt militara en l’Irac, entant che la guerra e l’occupaziun israeliana en Palestina augmentan la tensiun en il PO? I crescha era la gritta dal mund arab encunter ils Stadis unids che tolereschan violaziuns da sentenzias da l’ONU entras l’Israel. Attatgar l’Irac sut talas circumstanzas segirass a ses dictatur la solidaritad da lez mund e d’auters pajais musulmans sco l’Iran e Pakistan. Vul ins quai?

1) Gaston Wiet en: Encyclopædia Universalis, Dictionnaire de l’Islam, religion et civilisation. Paris (Albin Michel, ISBN 2-226-09419-9) 1997, p. 157, artitgel "Bagdad".
2) Pierre Rondot, Destins du Proche-Orient. Paris (Centurion) 1959, p. 101.
3) Cità en: Edward Atiah, The Arabs. Harmondsworth, Middlesex (Penguin Books) 1955, p. 167.
4) Amerikanisch-kurdische Reisediplomatie, en: “NZZ”, 13/14 d’avrigl 2002, p. 7.
5) Amalia van Gent, Ostanatolien nahe einer sozialen Explosion, en: “NZZ”, 23/24 da mars 2002, p. 5.
6) Abschied der PKK vom bewaffneten Kampf, en: “NZZ”, 17 d’avrigl 2002, p. 7.