Gidieus svizzers davart l’Israel
Ina publicaziun critica ed instructiva

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

La Bibla, element essenzial da nossa cultura europeica, sa passa en ina part dal mund antic, numnadamain las rivas ost dal Mar mediterran e la Mesaglina fritgaivla (franzos «Croissant fertile»), pia lur retroterra orientala enfin al flum Tigris. Il center biblic da lezza retroterra, a sid da la chadaina da muntognas da «Libanus», tranter il mar ed il desert arab, numnavan ils Romans «Palaestina»; là sa passan quels quatter evangelis che cuntegnan il coc dal cristianissem. Nums sco Betlehem, Jerico, Jerusalem euv. fan part da nossa geografia spiertala. Lezs lioms religius èn vegnids rinforzads da facturs geopolitics en il 20avel tschientaner. La naschientscha da l’Israel 1948 deriva cunzunt da las persecuziuns europeicas encunter ils gidieus. Ma era tschels stadis da la Mesaglina fritgaivla engrazian lur existenza a la politica britannica dals onns ventg enfin a quaranta, schizunt la Siria 1946, cur che la Frantscha la metteva pals en las rodas. Questa da sia vart è liada stretgamain cun il Libanon almain dapi 1860, cur che l’armada franzosa ha sfurzà si l’autonomia dals cristians libanais a l’Imperi tirc. Tut quai effectuescha che la tragedia da l’Orient proxim ans commova dapli che conflicts bler pli sanguinus en Timor, Sudan u Ruanda. Tant pli tutg’la noss 18 000 conburgais gidieus pervi da lur lioms religius e famigliars cun l’Israel. Lur magazin emnil «Tachles»* reflectescha l’agitaziun e las temas da lezza cuminanza. Quai vala surtut per ses numer 2002/20 (17 da matg), publitgà gist avant quella festa gidieua da Schavuot («las emnas») che commemorescha la revelaziun dals diesch cumandaments sin il culm Sinai. 

Cura vegn l’amur pli ferma che l’odi? 
Cun satisfacziun citescha schefredactur Yves Kugelmann duas decleraziuns dal Departament federal dals affars externs areguard ils attentats en l’Israel: «Per la Svizra predominescha il respect dal dretg internaziunal» (p. 6) e: «Mazzaments da persunas civilas, commess entras suicidi, violeschan reglas umanitaras fundamentalas. Ins na po insumma betg giustifitgar il diever da la violenza tschorva» (p. 7). Il reschissur basilais Arthur Cohn punctuescha: «I dat blers auters pievels desperads, ma lezs na lian betg ina tschinta da dinamit enturn il venter da lur uffants per mazzar persunas civilas innocentas» (p. 13). Cohn fa attent en la medema pagina a dus scandals enconuschents daditg e menziunads darar: «Dapi decennis avess ins pudì integrar ils fugitivs palestinais [da 1948, G. S.-C.] en ils pajais arabs limitrofs, ma ins n’ha betg sa stentà da far fin cun lur situaziun inumana.» La segunda realitad ans reguarda pli directamain; Cohn la descriva citond Golda Meir (1898-1978), presidenta da la regenza israeliana 1969-1974: «En scolas palestinaisas pregian ins daditg violenza encunter l’Israel. Sin il frontispizi d’in mez d’instrucziun per la 6avla classa leg’ins: ‘I na dat nagina autra soluziun che destruir l’Israel.’ (...) En lez cudesch stat anc scrit: ‘(...) L’Israel sto svanir baud u tard; per el na datti nagin plaz’. I dat da patratgar che pajais da l’Uniun europeica, sco era la Canada ed evidentamain la Svizra, gidan a finanziar cudeschs da las autoritads autonomas palestinaisas che stimuleschan d’odiar l’Israel (...). Quai fa endament ina sentenza perderta da Golda Meir: ‘Pasch tranter la Palestina e l’Israel datti pir cur che l’amur dals Palestinais per lur uffants è pli ferma che lur agen odi encunter nus’.» Ins duess pelvair examinar tals mezs d’instrucziun avant che finanziar lur ediziun. Per cletg datti tradiziunalmain Svizzers che san arab; quai vegn confermà da l’anecdota suandanta, quintada d’in veteran dal servetsch activ a l’autur da questas lingias. 1940 ha la Svizra stuì internar t. a. schuldads marocans da l’armada franzosa. Per els èsi stà fitg grev da sa disar a la vita da champ. Ins ha stuì quietar lur agitaziun. Quai è gartegià en moda impressiunanta ad in uffizier svizzer a chaval cun in’allocuziun en il linguatg dal Coràn; lez era l’iberoromanist ed arabist turitgais prof. Arnald Steiger (1896-1963). 

Porscher in plan da pasch 
L’occupaziun israeliana da Palestina dapi 1967, absenta dal text da Cohn, è preschenta en pliras paginas da la revista. In maletg p. 15 mussa la gronda manifestaziun pacifista dals 11 da matg a Tel Aviv cun transparents che din per exempel: «Chalai cun la terrur da l’armada!» (p. 15). En il medem senn s’exprima Avraham Burg, president dal parlament israelian, il qual vul suttametter en fanadur in plan da pasch a sia partida: «La maioritad dals Israelians ha gia chapì che la soluziun (...) è il return als cunfins da 1967 (...) e la cessiun da tuttas colonias da l’autra vart (...). Nus stuain (...) porscher in program da pasch al pievel» (pp. 16-17). Burg crititgescha schizunt la politica da tuttas regenzas israelianas dapi 1948, danor quella d’Izhac Rabin (1922-1995), visavi ils burgais arabs da l’Israel (oz passa 20 % da la populaziun totala): «Durant 51 dals 54 onns d’independenza ha l’Israel negligì ed ignorà ils basegns giustifitgads da sia minoritad araba (...). Be en ils trais onns da regenza Rabin lev’ins cumpensar las inegualitads (...). Prest datti dapli Arabs [palestinais plus burgais israelians] che gidieus israelians» (p. 19). Tant pli irraziunala e senza perspectivas è la colonisaziun israeliana dals intschess occupads dapi 1967. «Tenor ‘Beselem’, organisaziun israeliana per ils dretgs umans là, (...) impedescha la situaziun, construcziun e giurisdicziun da las colonias ‘da stgaffir ina cuntinuitad territoriala tranter citads e vitgs palestinais’, sminuind lur vistas economicas e cunzunt agriculas» (p. 21). 

Il coc dal problem en l’America 
La regenza da l’Israel po sa lubir lezza politica da stretg orizont be grazia a l’agid da president George W. Bush che ha numnà Ariel Scharon «um da pasch». Savens leg’ins che la cuminanza gidieua dals Stadis unids stettia unanima davos lez ed obligheschia Bush ad al sustegnair. Rita Schwarzer, correspundenta da «Tachles», scriva ch’i na saja betg uschè simpel: «Tenor Steven Spiegel, politolog da l’Universitad da California a Los Angeles, sustegnan 35 – 40 % dals 6,1 milliuns gidieus americans (2,2 % da la populaziun totala) [la politica da Scharon]. Lur pais politic excessiv deriva t. a. dal sustegn frequent dals fundamentalists cristians areguard l’Israel. 
Passa 40 % dals gidieus americans approvassan tractativas tranter lez stadi ed ils Palestinais» (p. 29). Schwarzer rapporta da «conjugals gidieus che hajan stuì fugir da lur abitaziun a Brooklyn [quartier da New York cun blers gidieus, G. S.-C.] pervi da smanatschas d’assassinat perquai che lur figl haja lavurà per l’agid umanitar en Palestina (...). I vegn adina pli grev da crititgar la politica da Scharon. (...) Sarah Anne Minkin, da l’uniun ‘Gidieus per la pasch en Palestina e l’Israel’, di (...) ch’ils manaders da la societad gidieua en ils Stadis unids persequiteschian tgi che ristgia talas criticas e l’ingiurieschian sco traditur u anc mender (...). Il schurnalist Mark Pinsky, expert da dumondas religiusas per la gasetta ‘Orlando Sentinel’ [en Florida, G. S.-C.], di: ‘Ins taschenta mintga sort critica’ (...). Ins auda tant meglier la vusch dals pli dirs, schebain ch’els èn pli paucs» (pp. 29 e 31). 

«Sun jau il guardian da mes frar?» 
Sper novitads uschè instructivas per tgi che vul chapir il svilup da la politica orientala n’emblida la redacziun da «Tachles» tuttina betg ch’il giudaissem è er ina religiun veglia da plis millennis, tant pli avant Schavuot, ina da sias tschintg festas grondas. Gabriel H. Cohn rapporta d’«in vast commentar ebraic dal Veder Testament en 34 toms, finalmain cumplet suenter quaranta onns da lavur intensiva» (p. 35). L’erudit turitgais Alfred Bodenheimer declera l’interpretaziun che Maimònides (Moschè ben Maimòn, 1135-1204), filosof e teolog gidieu da Córdoba, dat da la creaziun da l’uman tenor il maletg da Dieu: «El applitgescha la sumeglientscha dal carstgaun cun Dieu a quai che distingua l’uman da tut tschellas creatiras, numnadamain la raschun, l’abilitad da patratgar (...). I gartegia a Maimònides da chapir (...) il pled ‘maletg’ sco ‘noziun da maletg’, pia l’abilitad da duvrar abstracziuns. Ch’il carstgaun è stgaffì tenor il maletg da Dieu vul perquai dir ch’el po sa statgar dal maletg da Dieu e patratgar a Dieu senza maletg» (p. 50). L’uman, gist sco Dieu, po pia dir «jau». Quai funda la libertad dal carstgaun, ma era sia libertad da far il mal. Bodenheimer citescha in dals emprims passus biblics che cuntegnan il pled ebraic «anohì» («jau»), a medem temp in dils passus ils pli sgarschaivels perquai ch’el palaisa il mal che po viver en mintgin da nus. Cain, l’emprim assassin da la Bibla, respunda a Dieu ch’al dumonda suenter Abel, l’unfrenda dal 
mazzament: «Haschomèr ahì anohì?» (Genesis 4, 9), 
q. v. d.: «Sun jau (accentuà!) il guardian da mes frar?» Bodenheimer ans stimulescha pia da meditar in dals misteris ils pli gronds da noss mund, quel dal mal en nus sezs. 

* Adressa: Rüdigerstraße 10, Postfach, 8027 Turitg. Fax: 01 206 42 20. Posta electronica: verlag@tachles.ch.