Dante e l’idea da l’Europa
Las trais passiuns civicas d’in exilià medieval

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Il talian, in dals trais linguatgs da noss chantun, vala sco «la verva da Dante». Il perscrutader da Bondo (Bergiaglia) Giovanni Andrea Scartazzini (1837–1901) declera sco suonda il liom tranter Dante Alighieri (1265–1321) e sia tschantscha: «Avant Dante na possedeva l’Italia nagina lingua cuminaivla da scrittira, ma mintgin scriveva en ses dialect, enfin al di che Dante, cun sias ovras immortalas, ha sviluppà ses pled florentin a la verva litterara dal pajais entir» (1). Ses capodovra poetic, la «Cumedia» numnada «divina» suenter sia mort, raquinta in viadi entras l’auter mund e cumpiglia trais parts: «Enfiern» («En»), «Purgiatieri» («Pu») e «Paradis» («Pa»). En tuttas trais sa vilenta l’autur areguard la situaziun da l’Italia e Frantscha en ils emprims decennis dal 14avel tschientaner, pia avant settschient onns. Sia ovra ex-prima ina visiun civica anc adina actuala. L’idea ed acziun politica da Dante sa muvevan sin trais stgalims, numnadamain sia citad natala, l’Italia e l’Europa. Tranter Firenza e l’Italia distingua’l anc la Toscana sco stgalim intermediar be linguistic. 

In Florentin encunter ils magnats 
Dante, figl d’ina veglia famiglia florentina, ha fatg part da la politica communala tranter 1295 e 1302; lur ha’l stuì s’exiliar. L’Italia mesauna era dominada da Benedetto Caetani (1235–1303), elegì papa 1294 sco Bonifazi VIII; el leva cumandar en l’entira mes’insla sco suveran mundan. En la citad libra da Firenza dominava la partida «alva», quella da Dante, pli populara, la quala temeva las ambiziuns dal papa e pruvava d’al resister. Bonifazi sa tegneva vi da la partida «naira», quella dals magnats, e cunzunt da retg Carl II da Napoli (1254–1309), parent da Filip il bel da Frantscha (1268–1314). Carl dominava tut il sid da la mes’insla, da Pescara fin a Puglia e Calabria. 1301 han ils «nairs» surpiglià la pussanza a Firenza entras in culp da stadi cun l’agid d’in ambassadur extraordinari dal papa. Dante, fugì ord citad, è vegnì sentenzià 1302 a mort «pervi da sia opposiziun fitg efficazia encunter papa Bonifazi e retg Carl» (2). Il poet n’è mai pli turnà a Firenza. Pir en l’exil ha’l scrit la «Cumedia» e sias ovras latinas principalas. El manegiava che l’engurdientscha haja corrumpì sia citad natala e bramava la Firenza da ses basat, «modesta e deschenta, nua ch’ins viveva en pasch» («Pa» 15, 99). Sco Florentin discurriva’l toscan. Ses capodovra rapporta ch’in avdant lumbard da l’enfiern haja «chapì il pled toscan» («En» 23, 113) da Dante a ses guid. El resentiva la Toscana sco la regiun nua ch’ins discurriva ses idiom. El ha anc scrit «De Vulgari Eloquentia» («DVE»), essai latin davart linguatgs e dialects. 

Geograf da linguatgs 
Dante na po dentant betg valair sco regiunalist. L’intschess ch’al steva a cor era l’Italia. El n’ha betg vivì be en Toscana, mabain er en plis lieus da quai ch’ins numna oz Veneto ed Emilia-Romagna. Sia Italia, noziun linguistica e geografica, era in pau pli pitschna ch’il stadi che porta oz quest num. Ella na cumpigliava la Sardegna cun ses linguatg arcaic: «Ils Sards (…) imiteschan il latin sco che las schimgias imiteschan ils umans» («DVE» 1, 11, 7). Encunter nord e nordvest dovra Dante ils cunfins stabels da las «civitates», q.v.d. ils uvestgieus. «Il chastè da Tirol serra la Germania» («En» 20, 63); lez, gist sur Maran, defendeva il Vnuost, part da la diocesa da Cuira (Currezia) e cun questa da Germania. L’uvestgieu da Trento tanscheva da las portas da Maran enfin al Lai da Garda. A Trento ed enturn Trento era il tudestg bler pli derasà ch’oz. Dante: «Las ‘civitates’ da Trento, Turin e Lissandria èn situadas uschè datiers dal cunfin talian ch’ellas na pon avair tschantschas schubras; questas èn fitg tridas, anzi, pervi da lezza maschaida cun autras stuess ins snegar lur italianità, era sch’ellas fissan fitg bellas» («DVE» 1, 15, 7). Quai na vala pia betg be per ils dialects trentins da lezza giada, mabain era per il piemuntais sco linguatg da la sdrima nord-vest da Liguria e d’ina gronda part da Piemunt. Sper il Mar adriatic menziuna Dante pliras giadas sco taliana l’Istria, mes’insla geograficamain balcanica ch’ins metta oz strusch en connex cun «il bel pajais nua ch’il ‘sì’ tuna» («En» 33,80). Tut auter avant tschient onns, cur che las famiglias Gaudenz e Rauch da Scuol possedevan e manavan cafés a Pola (oz Pula), il port da guerra imperial austriac en l’Istria. 1890 dumbrava la citad 38 937 olmas, numnadamain 18 680 italofonas, 9823 per il croat e 4419 per il tudestg. Il dialect venezian era la tschantscha da la marina austriaca. Ils plis Talians da l’Istria èn fugids da la Jugoslavia communista suenter la segunda guerra mundiala. La Croazia ha ertà la pli gronda part da la regiun cun Pula ed ina minoritad taliana da be pli 15 908 olmas (1991), cunzunt sin la riva vest. La Slovenia posseda ina sdrima da l’Istria (2758 italofons) cun las citads da Koper/Capodistria, patria da Pietro Paolo Vergerio (1497/98–1565), il refurmatur da Bergiaglia, e Piran, patria dal cumponist e violinist Giuseppe Tartini (1692–1770). Sper Koper è situada Muggia, la suletta vischnanca da l’Italia en l’Istria, patria da Vittorio Vidali, agent poliglot da Stalin, numnà «Carlos Contreras» en la guerra civila da Spagna. Dante ans admonescha da far endament l’Istria sco regiun italofona. 

Senza timunier en l’orcan 
Ma l’Italia signifitgava per el dapli ch’in intschess, dapli ch’il linguatg dal «sì» cun blers dialects. El enclegeva ses pajais sco ina cuminanza da sort cun in’atgna olma, pia ina persuna: «Lezza Italia suttamessa» («En» 1, 106); «Ah, ti Italia servienta, lieu plain dolur, bartga senza timunier en l’orcan!» («Pu» 6, 76–77); «Las plajas che han mazzà l’Italia» («Pu» 7, 95). Pertge tals plants? La resposta stat en la metafra «l’iert da l’imperi» («Pu» 6, 105) ch’il poet dovra sco noda da l’Italia. El la veseva sco la part la pli bella da l’imperi, ma gist sco part d’ina unitad bler pli gronda, quel imperi ch’ins numnava «sontg» e «roman» e che cumpigliava tut la cristianadad catolica. L’essai latin da Dante «Monarchia» exprima sia persvasiun bain ponderada che la pussanza temporala sur tuts retgs e prinzis tutgia a l’imperatur, successur legitim da «bun Barbacotschna» («Pu» 18,119), pia Fadri I (1122–1190). Quai correspundeva al patratg medieval; nov era il ferm «na» motivà dal poet a mintga ambiziun terrestra dal papa: «Dante è stà l’emprim pensader impurtant ch’enclegeva il stadi sco instituziun mundana autonoma» (3). Ma papa Bonifazi profitava da l’absenza da l’imperatur en Italia dapi la mort da «la davosa pussanza» («Pa» 3, 118), numnadamain Fadri II (1194–1250), biadi da Barba-cotschna. 1310 è Henri VII (1274-1313), imperatur elegì, vegnì en l’Italia cun in’armada; Dante ha lura sa vilentà per brev encunter ils Florentins pervi da lur ostilitad e stimulà Henri ad assediar Firenza. Quest ha dentant tardivà, n’ha betg pudì conquistar la citad ed è mort sin via encunter Napoli. Dante: «Il nobel Henri vegn a restaurar l’Italia avant ch’ella saja pronta» («Pa» 30, 137–138). Sin quai ha il poet deditgà ils davos otg onns da sia vita a finir la «Cumedia». 

La planta nauscha da l’occident 
Il mund da Dante è l’occident da ses temp. Bunamain tut ses pajais èn numnads en la «Cumedia», enfin a la Norvegia e schizunt la Cipra, lezza giada reginam cun ina dinastia franzosa. Ma il poet ha deditgà in da ses lavachaus ils pli vehements ad in’autra dinastia franzosa, quella che regiva a Paris e Napoli. L’autocritica da ses fundatur, retg Hugo da Frantscha (941–996), furma passa la mesadad dal 20avel chant da «Pu»: «Jau sun la ragisch da la planta nauscha che cuvra tut la cristianadad cun sia sumbriva» (43–44). I suonda ina glista da pajais conquistads da Frantscha senza dretg e raschun en il 13avel tschientaner: «Lur ha entschet la rapina [entras mia famiglia] cun violenza e manzegna» (64–65). Hugo menziuna anc auters malfatgs da la dinastia, t. a. la dretgira nauscha da Filip il bel da Frantscha encunter ils templiers per s’impossessar da lur facultad, «forsa l’assassinat legal il pli grond dal temp medieval» (4). L’avdant dal purgiatieri concluda cumparegliond l’engurdientscha da ses descendents cun quella dal retg mitic Midas che transfurmava en aur tut quai ch’el tutgava. En in auter lieu exprima Dante cun ina bella metafra ses quità per il reginam muntagnard da Navarra, crudà en possess da Filip suenter la mort da sia dunna, la regina Giuanna da Navarra (1272–1305): «Beada fiss la Navarra sch’ella s’armass cun ils culms che l’enfaschan!» («Pa» 19, 143–144). 

Naziuns ed imperi 
Il patratg dals davos decennis conferma las intuiziuns da Dante. Il filosof romand Denis de Rougemont (1906– 1985): «Ils emprims stadis naziunals èn cumparids pir (…) entamez il temp medieval (…). La naschientscha da l’emprima naziun, la Frantscha, pon ins manar enavos enfin a questa decleraziun dals giurists da Filip il bel: ‘Il retg da Frantscha è imperatur en ses reginam (…) e na renconuscha nagin superiur mundan’ (…). Durant ils tschintg tschientaners suandants ha sa rinforzada l’idea fatala da suveranitad absoluta; plaun a plaun è’la vegnida sco sontga» (5). In politolog austriac d’oz declera sco suonda l’ostilitad da Frantscha encunter imperis che fan tetg per plis pievels: «I na po tuttina betg dar ina naziun sur las naziuns. Mintgina è la davosa in-stanza per sasezza (…). En il temp dal cumbat per l’Italia unifitgada cumpigliava la naziun taliana be tgi ch’è sa rimnà enturn Garibaldi, Mazzini u il retg da Sardegna. Il rest, il pievel talian, sa sentiva en sia maioritad roman, napolitan, venezian, florentin etc, ubain qua e là (…) austriac (…). Il bul da l’Imperi austriac ha anc adina ina forza efficazia en quels pajais che l’appartegnevan. El s’enclegeva sasez, per l’ina sco in tetg sur ils pievels tranter Alps, Carpatas e Mar adriatic, da l’autra vart sco ertavel da l’idea romana e tudestga d’imperi (…). Quest pled vul dir l’unitad d’in dumber illimità (…) che n’excluda nagut (…), l’ierta dals imperaturs romans (…). L’ostilitad mortala da Frantscha sco mamma dal naziunalissem, ensemen cun las forzas naziunalistas aifer tuts pievels da l’Austria, han disfatg lez bajetg plain senn e raschun» (6). 

Regiuns aifer il continent 
Ma gia Rougemont avant trenta onns metteva en dumonda ils stadis centralisads da l’Europa, e quai a medem temp en num dals pajais istorics e da l’imperi multinaziunal d’antruras: «Ils stadis naziunals èn memia pitschens e duessan furmar ina federaziun continentala; els èn memia gronds e duessan sa transfurmar en federaziuns» (7). Dapi la publicaziun da quest text profetic è l’integraziun da l’Europa progredida, entant che autonomias regiunalas èn naschidas u han sa sviluppadas aifer plis stadis. En matg 2001 ha l’Assamblea naziunala franzosa discutà ed acceptà in project da lescha davart la Corsica. Deputà Noël Mamère (Partida verda) ha declerà durant la discussiun: «Il stadi naziunal franzos ha surventschì (…) las solidaritads aifer las cuminanzas localas, sfurzà si in linguatg unic, stgaffì in sistem nua che tuttas dumondas sa concentravan sin Paris (…) Dentant datti en Frantscha ina resistenza multifara da las societads localas (…). Nus giavischain ina Frantscha (…) aifer in’Europa da regiuns e pievels solidars» (8). Dante è stà l’emprim pensader che ha crititgà ord vista europeica il regl franzos da dominar pajais adina pli numerus. I dat propi l’ura da leger l’ovra dal genial Florentin. 

1) Giovanni Andrea Scartazzini, Scritti danteschi. Locarno (Pro Grigioni Italiano / Armando Dadò, ISBN 88-86315-75-9) 1997, p. 51. 
2) Giorgio Petrocchi, Vita di Dante. Roma e Bari (Laterza, ISBN 88-420-2302-7) 1983, p. 89. 
3) Rolf Hellmut Foerster (ed.). Die Idee Europa 1300–1946. Minca (Deutscher Taschenbuch Verlag) 1963, p. 25. 
4) Andreas Beck, Der Untergang der Templer. 4a ed. Friburg/Breisgau (Herder, ISBN 3-45104914-7) 1997, p. 7. 
5) Denis de Rougemont, Lettre ouverte aux Européens. Paris (Albin Michel) 1970, p. 153-154. 
6) Heinrich Jordis von Lohausen, Denken in Völkern. Graz e Stuttgart (Leopold Stocker, ISBN3-7020-0918-3) 2001, pp. 48-51 e 63. 
7) Lettre ouverte aux Européens (sco nota 5), p. 157. 
8) «Le statut de la Corse en débat à l’Assemblée nationale», en: Enbata, gasetta emnila (F64100 Baiona/Bayonne, ISSN 0294-4596), 24 da matg 2001, p. 8.