«Emblidar u sa regurdar?» 
Genocids dal passà e da quels che succedan anc oz – in cudesch per 
scolars dal stgalim superiur

(anr/vi) Intginas passaschas paran d’esser scrittas per quests dis suenter las attatgas incrediblas en l’America. In nov cudesch da scola tracta la tematica «genocid». En il cudesch vegn declerà daco ch’ins na duai betg emblidar catastrofas umanas. Ma i vegn era avertì che odi e sentiments da vendetga mainan puspè a novas guerras. Bleras parts da quest nov cudesch èn oz pli brisantas che quai ch’ils auturs han pudì s’imaginar cura ch’els han concepì el. 
«Vergessen oder Erinnern?» è il titel. Il cudesch per il stgalim superiur è cumparì quest mais en la chasa editura per meds d’instrucziun a Turitg. Las pli impressiunantas passaschas èn brevs da glieud pertutgada d’in genocid (Völkermord). Las brevs èn adressadas als scolars svizzers. El-las van a cor perquai che las persunas, che han fatg atras ina vita plain sgarschur, appelleschan dad esser tolerants ed evitar en il futur auters genocids e novas guerras. 

«Assassins sco Ti ed jau» 
Bunamain diesch genocids de-scrivan ils dus auturs Peter Gautschi e Helmut Meyer en lur cudesch. In dals gronds chapitels è deditgà a la persecuziun dals gidieus. «Quest genocid è il sulet en il qual talas massas da carstgauns senza culpa èn vegnidas assassinadas e torturadas a moda industriala e bestiala dad organisaturs senza sentiments… Il pir è: Ils assassins eran glieud sco Ti ed jau.» Il cudesch na cumenza dentant betg directamain cun ils genocids. El descriva l’emprim mazzaments crudaivels avant il 20avel tschientaner: P. ex. l’occupaziun da Gerusalem entras ils chavaliers cruschads cristians. Lura vegn descrit l’assassinat al Greifensee il 1444. In auter chapitel tracta «las raschuns» per la mazzacrada durant la notg da Baltramieu cura che catolics è refurmads, resp. ughenots, han cumbattì in l’auter a Paris. Era la destrucziun da Dresden, curt avant la fin da la segunda guerra mundiala, figurescha sco act d’orrur. 
Ils auturs defineschan sinaquai ina differenza tranter mazzaments d’orrur e la destrucziun sistematica d’in pievel, il genocid. 

Dal naziunalissem al rassissem 
Era il svilup tar il naziunalissem vegn declerà. Avant il 18avel tschientaner vivevi la glieud per gronda part en vitgs. Paucs gievan davent. Ins n’enconuschevi betg l’entir pajais. La signuria cumandavi en ils vitgs. A lezza veva la glieud da pajar taglia. Il spiritual aveva gronda influenza e la glieud saveva ch’i deva insanua anc in retg. Tras il svilup è quest «urden» sa midà. I ha dà scolas, viafier e plaunsieu èn las monarchias vegnidas remplazzadas entras naziuns. 
Per tegnair ensemen las naziuns duvravi insatge cuminaivel: Persvasiuns politicas, religiuns unitaras, la medema istorgia, ils medems usits, la medema lingua. Sut tals aspects èn p. ex. sa furmads en il 19avel tschientaner la Germania e l’Italia. Ils aspects cuminaivels pon dentant vegnir exagerads en quest senn ch’ina naziun pretenda tuttenina d’avair «la pli famusa istorgia, la lingua la pli grondiusa, ils pli fervents scripturs e filosofs» etc. Tras in tal pensar arrogant crescha il naziunalissem e cun quel la faussa conclusiun che l’atgna naziun haja il dretg da predominanza sin auters pievels, autras culturas u naziuns. 

Genocids strusch enconuschents 
La segunda part dal cudesch cumenza cun l’assassinat dal pievel armen l’entschatta dal 20avel tschientaner: 1,4 milliuns carstgauns èn vegnids chatschads davent. 1 milliun Armens ed Armenas èn morts. 200 000 dunnas ed uffants han ins sfurzà da prender in’autra religiun. In descendent armen che viva a Basilea scriva als scolars svizzers en ina brev: «Privlus è, sche la regurdientscha al genocid promova nov rassissem. Jau na sai betg emblidar la brev anonima ch’jau hai obtegnì, en la quala ins rinfatscha a mai mes engaschi per fugitivs curds e tircs, che sajan bain stads ils assassins dals Armens. La regurdientscha na vala nagut, sch’ella vegn duvrada sco argument per nov rassissem.» Auters chapitels tractan ils genocids a Cambodscha, a Ruanda e genocids dals Ucranais, dals Indians Yanomami en Brasilia. Oz datti be pli 20 000 Yanomamis en ils guauds tropics da la Brasilia e malgrà ils avertiments internaziunals fa il stadi da Brasilia pauc u nagut encunter l’extirpaziun da quest pievel. Anc adina actual è era il chapitel davart il svilup en l’intschess da l’anteriura Jugoslavia cun ses puzzle cumplitgà da plirs pievels e culturas. 

«Vergessen oder erinnern? / Völkermord in Geschichte und Gegenwart», Peter Gautschi e Helmut Meyer, Interkantonale Lehrmittelzentrale, Turitg, 2001.