Ina terra bagnada da sang
Ovras istoricas novas davart l’Armenia 

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Il Grischun Leonhard Ragaz (1868–1945), in dals pli gronds teologs svizzers dal 20avel tschientaner, s’interessava per la politica mundiala gia sco preditgant en la citad da Cuira (1895–1902). En sias regurdientschas scriva’l che trais eveniments da lezza giada hajan commovì el en maniera duraivla. L’emprim, en Frantscha, reguardava la cuntraversa sch’il chapitani franzos Alfred Dreyfus (1859–1935) haja tradì infurmaziuns militaras u sch’el saja unfrenda d’ina intriga antisemita. Sco davos eveniment numna Ragaz la guerra totala da conquista, cun champs da concentraziun per dunnas ed uffants, fatga da la Gronda Bretagna en l’Africa dal sid (1899–1902). Tranteren ha in’unda da mazzaments d’Armens en Tirchia (1894–1896) inspirà a Ragaz questas lingias: «Di e notg stevan quellas atrocitads avant mia olma. Schizunt en predis hai menziunà quai, savens cun ferma vehemenza. La chaussa dals Armens è restada ditg in tema principal da mia vita, era perquai ch’il reschim dals Tircs giuvens ha repetì lezzas sgarschurs en moda snuaivla durant l’emprima guerra mundiala»1). Dapi onns cumparan varsaquants cudeschs davart l’istorgia dal pievel armen. In d’els2) descriva manidlamain las duas undas menziuna-das da Ragaz e las reacziuns en Svizra. 

«Il pievel svizzer è consternà» 
Il moviment filarmen svizzer è naschì a Genevra, cun sia diaspora armena relevanta, e Losanna. Ils 7 da settember 1896 en questa citad ha il rectur da l’universitad presidià ina radunanza da var 4000 persunas, cun discurs dal redactur da la «Gazette de Lausanne» e d’in scolast armen, schender d’in preditgant genevrin. La radunanza ha approvà ina brev averta al cussegl federal: «Il pievel svizzer spaventà ed indignà ha sa snuì pertschavend ils incendis, las spogliaziuns ed ils mazzaments che devasteschan e bognan cun sang l’Imperi tirc dapi dus onns. Il pievel svizzer è consternà perquai che l’Europa contempla passivamain il mazzament e l’umiliaziun da millis umans. Antruras sa faschevan las pussanzas protecturas dals cristians d’Orient (…). Il pievel svizzer spera ch’in grond moviment da solidaritad cristiana entusiasmeschia tuttas naziuns dal continent e stimuleschia las regenzas da las pussanzas da pretender finalmain che la Tirchia mettia fin a lezzas crudaivladads. Nus n’emblidain betg la tradiziun politica svizra da neutralitad. Dentant (…) n’avainsa tuttina betg renunzià als dretgs da la conscienza, ni a servir la chaussa da giustia ed umanitad (…). Nus as supplitgain da dumandar, en num dal pievel svizzer, a las regenzas dals stadis europeics da sa cunvegnir finalmain per metter fin als mazzaments en l’Orient» (cità p. 142). La radunanza ha plinavant fundà ina giunta che ha mess ad ir ina petiziun. En il moviment filarmen sa distingueva Robert Comtesse (1847–1922), cusseglier naziunal e guvernativ da Neuchâtel, il Svizzer il pli aut da l’onn 1894, cusseglier federal 1899–1912. Ils 11 october 1896 en la baselgia fullanada da s. Peder a Turitg han 3000 umans tadlà in professer da teologia ed approvà la resoluziun. «Ils predis da Leonhard Ragaz faschevan beffas da quels Svizzers che na sa cartevan cumpetents per las suffrientschas da l’autra vart dal cunfin naziunal» (p. 151). Dentant ha il cussegl federal sa pronunzià cleramain, ils 23 da settember 1896, «encunter tutta intervenziun tar las pussanzas (…). Perquai n’han occurrenzas filarmenas mai pli surpiglià lezza pretensiun (…). Ils 4 da mars 1997 ha ina delegaziun da filarmens svizzers surdà 433 080 suttascripziuns a president federal Deucher. Il text final da la petiziun na cuntegneva nagina pretensiun politica. Tar l’examinaziun da las suttascripziuns tenor chantuns dat en egl lur dumber fitg aut en tuts chantuns romands en proporziun cun la populaziun. Gia las suttascripziuns rimnadas en ils trais chantuns spir francofons Genevra, Vad e Neuchâtel faschevan or passa 39% dal total. Sch’ins prenda anc ils chantuns parzialmain francofons Friburg, Vallais e Berna, lur cuntansch’ins ina proporziun da 66%» (pp. 188–189). 
Persunal medical svizzer en Mesopotamia 
En ils onns suandants han ils filarmens svizzers promovì l’agid umanitar a las minoritads da Tirchia. Da quai rapporta manidlamain l’orientalist ed istoricher basilais Hans-Lukas Kieser en ses davos cudesch3). 1897 è la doctoressa turitgaisa Josephine Zürcher ida a lavurar a l’ospital da la Missiun orientala tudestga ad Urfa (oz Sanli Urfa) en Mesopotamia, ina citad cun minoritad armena entamez ina champagna araba e curda. «Ins percurscheva anc fastizs dals mazzaments. Tar l’avertura da la clinica da la missiun ils 22 da fanadur sa fultschavan passa 200 pazients (…). Blers ferids da lezza giada, ma era musulmans ed in pascha vegnivan da qua davent tar Josephine Zürcher, probablamain l’emprima doctoressa independenta en l’Asia minura tirca (…). Ella ha survegnì la lubientscha uffiziala a cundiziun ch’ella sa mussia (…) be en vestgids d'umens, ma ch’ella als midia avant che penetrar en stanzas da dunnas (…). Gia en december 1897 ha’la stuì demissiunar da sia lavur; ella era tuttafatg consumada e spussada da la malsogna (…). En sis mais è ella vegnida a fin cun 11 970 consultaziuns e 142 operaziuns. Trais quarts da ses pazients eran cristians» (pp. 235–236). Ses successur, il basilais Hermann Christ, ha survegnì 1899 l’agid decisiv dal tgirunz e diacon Jakob Künzler (1871–1949) da Hundwil/AR. Tuts dus han gudagnà la confidenza dals musulmans (1/3 dals pazients davent da 1903), cunzunt dals Curds, ils pli povers. «Davent da 1902 gnivan era pazientas musulmanas; igl era pelvair in grond pass da sa far ospitalisar da cristians esters (…). In dals chaus dals mazzaments da 1895 ha manà sia figlia malsauna; el acceptava ses remedis be dal maun da Künzler, temend da vegnir tissientà dal farmaceut armen» (p. 239). Il successur basilais da Christ ha scrit 1905: «Ils Armens creschids san tirc, ma lur dunnas ed uffants il pli savens be armen; Arabs e Curds san tirc fitg darar» (cità p. 239). 

In milliun unfrendas 
Dentant ha la gruppa politica dals Tircs giuvens surprendì la pussanza en l’imperi. Lur elements naziunalists e schizunt rassists han survegnì il suramaun suenter las disfatgas en las guerras encunter l’Italia ed ils stadis balcanics. La Russia possedeva ils intschess che furman oz l’Aserbeidschan, l’Armenia e la Georgia, sco era la sdrima armena d’Ardahan e Kars, oz en Tirchia. La regenza d’Istanbul temeva ina allianza tranter lez ferm vischin ed ils Armens dal cunfin russ, ils quals, per uschè dir, barricadavan la via vers ils Tircs aserids da Persia, enturn il Lai d’Urmia, e da l’Aserbeidschan. La Tirchia ha pia profità da l’allianza cun la Germania per far guerra er ella encunter la Russia e deportar las populaziuns armenas «entras marschs pussants sin rutas stortigliadas aposta, encunter il desert sirian, cun tutta sort brutalitads era sexualas»4). La Siria fa-scheva anc part da l’Imperi tirc. Lezs marschs mortals manavan savens entras Urfa; Künzler ha rapportà da quai en sias regurdanzas, publitgadas 1921 en Germania ed edidas puspè a Turitg (nota 4). Lez genocid dals onns 1915–1916 ha fatg var in milliun unfrendas. 1920 ha la regenza naziunalista tirca profità da la revoluziun communista per conquistar ina part da l’Armenia russa; l’armada ha mazzà tuts Armens da Kars. 1921 ha in patg cun Lenin fixà il cunfin nordost da Tirchia sco ch’el è restà enfin ad oz. Igl era la fin da ventgaset tschientaners da vita armena en l’Anatolia dal nordost. Gea, il 20avel secul è stà snuaivel! 

La Tirchia sco problem 
In atlas istoric5), cumparì dacurt per festivar ils deschset tschientaners da l’Armenia cristiana (301–2001), dat ina sur-vista da ses destin. Trenta chartas commentadas mussan ses svilup dapi la na-schientscha da lez pievel indogerman da derivanza balcanica. Sin mintgina da questas chartas ves’ins l’entir intschess da nov pajais d’oz: Armenia, Aserbeidschan, Cipra, Israel, Jordania, Libanon, Palestina, Siria e cunzunt Tirchia. Lura vegnan diesch chartas spezialas e ventg reproducziuns da chartas veglias; la pli antica, dal 6avel tschientaner a. Cr., è ina reconstituziun, e la davosa, da 1934, mussa tut l’Imperi roman, cun ina «Rezia» spustada encunter saira. Endisch paginas cuntegnan notas ed ina ritga bibliografia. Lez atlas pon ins duvrar era per la Tirchia. La charta per l’onn 1055 (pp. 50–51) mussa «la cumparsa dals Tircs en l’Armenia», cura che l’Imperi roman d’Orient, q. v. d. il grec da Constantinopel, cumpigliava la Cipra e tut l’Asia minura. Sin las chartas per 1914 e 1920 (pp. 68–71) èn 
nudads ils «lieus da mazzament» tar omaduas undas. Sin la charta per 2001 (pp. 72–73) ves’ins la pitschna Armenia (29 800 km2) tranter ils dus stadis tircs, la Tirchia (780 000) e l’Aserbeidschan (82 200). Co vai enavant? La Tirchia, commembra da l'organisaziun dal patg da l’Atlantic nord dapi 1952, fa part da l’Europa areguard la geopolitica, ma sias ragischs spiertalas èn cleramain asiaticas, e ses reschim cumpiglia plis elements incumpatibels cun la democrazia (influenza da l’armada, scumond da partidas d’inspiraziun religiusa, persecuziun da la cultura curda, occupaziun da Cipra…). L’Uniun Europeica ha renconuschì la candidatura tirca a la commembranza, ma il stadi na para da vulair sa confermar a las valurs fundamentalas: «Il parsura da la Cumissiun parlamentara da politica exteriura (…) excluda categoricamain concessiuns areguard la Cipra e la politica curda»6). Tgi sa sche lez pajais da 63 milliuns olmas sa fatschenta finalmain sun ses passà, cunzunt cun ils mazzaments da Grecs e d’Armens a l’entschatta dal 20avel tschientaner? 

1) Cità en: Arbeitskreis Armenien (ed.), Völkermord und Verdrängung. Turitg (Chronos, ISBN 3-905312-40-9) 1998, p. 57. 
2) Hans-Lukas Kieser (ed.), Die armenische Frage und die Schweiz (1896-1923). La question arménienne et la Suisse (1896–1923). Turitg (Chronos, ISBN 3-905313-05-7) 1999. 
3) Hans-Lukas Kieser, Der verpasste Friede. Mission, Ethnie und Staat in den Ostprovinzen der Türkei 1839–1938. Turitg (Chronos, ISBN 3-905313-49-9) 2000. 
4) Hans-Lukas Kieser en: Jakob Künzler, Im Lande des Blutes und der Tränen. Erlebnisse in Mesopotamien während des Weltkrieges (1914–1918). Segunda ediziun, Turitg (Chronos, ISBN 3-905313-06-5) 1999, p. 16. 
5) Claude Mutafian ed Éric Van Lauwe, Atlas historique de l’Arménie. Proche-Orient et Sud-Caucase du VIIIe siècle av. J.-C. au XXIe siècle. F-75001 Paris (Autrement, 17 rue du Louvre, ISBN 2-7467-0100-6) 2001. Fax 00331 40 26 00 26. 
6) «Ewige Verlobung von Ankara und Brüssel?» en: Neue Zürcher Zeitung, 8 da november 2000, p. 3.