L’attracziun da Johanna Spyri
Per il 100avel di da la mort da la scriptura ils 7 da fanadur 1901

Da Johann Ulrich Schlegel

Senza dubi, Johanna Spyri ha construì cun sias istorgias da Heidi vi d’in maletg da la Svizra sco naginas au-tras persunalitads da l’istorgia moderna. Ella sezza na vegn strusch ad avair s’imaginada che si’ovra profundamain interiurisada e fitg persunala fetschia tant effect anc tschient onns pli tard. Ella è, da tut las auturas ed auturs da la Svizra, quella che vegn legida il pli savens. La commerzialisaziun da las istorgias da Johanna Spyri che vegn fatga ozendi a moda bunamain excessiva, fan spezialmain en il turissem ed a l’exteriur in effect baud simpatic ed attractiv e baud er chichergnus en moda disgustusa e be ora sin ils raps. Ma er ils excess sa basan sin in’ovra che ha ina substanza classica duraivla, surtut en la litteratura per giuvenils. Ins po discutar dals gusts da propaganda e commerzialisaziun, ma il product sez è solid. E solidas èn sco ch’i para las istorgias da Heidi da Johanna Spyri, ma er las descripziuns, nua che l’autura transmetta cun success ina Svizra da respect e da gronda attractivitad en tut il mund. 
Johanna Spyri è naschida ils 12 da zercladur 1827 a Hirzel en il district da Horgen, sco uffant d’in medi da champagna e d’ina figlia d’in plevon, la poetessa lirica Meta Heusser. En il ravugl da plirs fragliuns è ella ida là a scola, ha dentant absolvì suenter a Turitg ed en la Svizra romanda anc in’ulteriura scolaziun. A Turitg  aveva ella emprendì d’enconuscher il giurist Bernhard Spyri. Els èn maridads il 1852. El è vegnì elegì 1868 en l’aut uffizi da scrivant da la citad da Turitg, e la posiziun socialmain respectada da ses um ha avert er ad ella bainbaud las portas en differents circuls pli nobels. 
Ella aveva contact cun C. F. Mayer. Ses temp litterarmain il pli fritgaivel ha la scriptura gì durant quell’epoca. Ils Spyris han gì in figl, en il qual els avevan grondas speranzas. Ma lura è quel vegnì malsaun ed è mort giuven, il 1884, da tuberculosa. Er il bab è mort anc il medem onn, per part segir er dal grond cordoli tras la perdita da ses unic figl. Johanna Spyri ha stuì bandunar l’abitaziun d’uffizi luxuriusa en la chasa municipala ed è ida a star a la via da la staziun, pli tard al Zeltweg. 
Quant fitg ch’ils culps dal destin da l’onn 1884 l’han tutgada è grev da dir. Generalmain ha ella passentà ina vita quieta. Ins sa dentant da fasas en sia vita, nua ch’ella è vegnida turmentada da gronds dubis, da sentiments da culpa areguard la religiun e da temas. Da tut ils critichers che manegiavan mal cun ella, para dad esser stada si’atgna mamma la pli gronda adversaria. La poetessa lirica Meta Heusser, che nagin nun enconuscha, na stimava zunt nagut las ovras litteraras da sia figlia ch’èn ussa enconuschentas en tut il mund. Geni-turs pon tractar lur uffants a moda severa e malgista. Quai è natiralmain fitg negativ. E tuttina han magari gist tals uffants adina puspè spezialmain success en la vita. Savens malgartegian il pli fitg gist ils uffants pupragnads. L’incumpetenza da l’educaziun e da la scola dad ozendi è in nausch exempel per quai. Probablamain vegn ins a far allusiun a quest fatg anc durant blers tschientaners cun snavur. Vitiers vegn che la gronda part da la giuventetgna d’ozendi è maldisada pervia da la bainstanza e maina en cumparegliaziun, dal puntg da vista psichic ed intellectual, ina paupra vita. Traglischur e splendur trumpeschan bain spert. L’auta procentuala da giuvenils cun disturbis psichics e spiertals, ch’èn surdumandads extremamain tant en il consumissem nunreflectà sco er en la mania da prestaziun per motivs pura-main materials, ans dattan perditga da quest fatg. 
Johanna Spyri na fascheva gugent lavurs da chasa, ella gieva gugent en viadi, sco ses collega scriptur Meyer, spezialmain en il sid. 
Ina finamira preferida da ses viadis era er il Grischun. Regularmain visitava ella il Signuradi, la citad Maiavilla, nua che l’istorgia da Heidi cumenza, e Jenins, en la chasa Salis, nua ch’ella s’entupava cun sia amia Anna von Salis ch’ella enconuscheva da l’internat en la Svizra romanda. 
Er suenter l’onn decisiv 1884, suenter la publicaziun dals cudeschs da Heidi, ha scrit l’autura anc passa 30 raquints fin la fin da sia vita, ils 7 da fanadur 1901. 

Discrepanza tranter perscrutaziun e success da l’autura 
Cuntrari a l’enorm success tar ils lecturs è Johanna Spyri e si’ovra vegnida renconuschida plitost pauc en la scienza litterara. Il success nuninterrut da ses cudeschs fa dentant puspè surprender ils germanists, cunzunt quels a l’exteriur. En il Giapun s’occupan renumads germanists da l’autura. Anc pli interessanta vegn questa perscrutaziun, sch’ella s’occupa da l’aspect pedagogic. Cun ils cudeschs da Heidi è Johanna Spyri daventada ina da las pli renumadas scripturas da cudeschs per giuvenils da la Svizra. Heidi, Pederin chavrer, Clara ch’era schirada, il tat ed ils Sesemanns han cuntanschì ils pli davos chantuns dal mund e s’avanzan ad in avanzar. Ils cudeschs da l’enconuschenta scriptura èn vegnids translatads en radund 50 linguatgs ed edids e derasads enfin oz en in’ediziun da var 50 milliuns exemplars. L’unda da las restampas cuntinuescha. La pli nova ediziun è cumparida l’onn passà. Gia il 1937 han ins fatg l’emprim film. Oz datti passa 12 films da Heidi e novas producziuns sa sviluppeschan: il favrer da quest onn è stada la premiera dal nov film da Heidi a Berlin. Heidi è daventada ina marca svizra, en pajais ed a l’exteriur che sugerescha la natira genuina cun las vatgas e las muntognas e cun ses abitants innocents. 
Daspera n’exista quest mund gnanc pli. Be la vischinanza a la vita e la natiralezza da las persunas preschentadas na pon er betg esser il motiv per il grond success. 

Schlantsch da maletgs ideals 
Per dir a moda sentimentala: quest mund passà avra nischas protegidas. Ins po sco ch’i para viver pli tgunsch en quellas. L’orientaziun a la vita ventiraivla è pli facila. Questa facilitad dat schlantsch e speranza. I dat buns umans e nauschs. Sur tuts stat il bun Dieu che taidla las uraziuns e remunerescha bunas ovras. 
En vista a talas simplificaziuns essan nus en il mund d’ozendi intellectual-main savens sceptics. Ma pli cumadaivel era el bain, quest mund da pli baud. Perquai avain nus tanta nostalgia dals temps passads, dals quals nus savain ch’i na vegnan betg pli enavos. Ma l’instinct ans di che là s’han avertas las nischas da la fortuna che ans mancan oz. Perquai giaudan oz regurdientschas romantic-culturalas dals uschenumnads bels temps passads ina conjunctura enorma. Ina part essenziala da la cultura en mintga societad è ch’ella nun ha adina l’impressiun dad esser en tut ils reguards la meglra. 
Dentant gist l’uffant ed il giuvenil vi-van fermamain dal schlantsch che ideals e bunas perspectivas per l’avegnir transmettan. Pir quest schlantsch als maina vinavant ed ora en la vita, er sche quella vesa ora magari tut auter. 

In radi da ventira 
Igl è stà resalvà a Johanna Spyri d’avair auzà questa sort da litteratura per giuvenils sin in stgalim anc mai cuntanschì. Ils auters scripturs da quel temp, sco August Corrodi u Otto Sutermeister han da dir bler pli pauc ed èn be pauc enconuschents. 
Critichers da litteratura renconuschids, sco Josef Victor Widmann, han cumpareglià Johanna Spyri perquai gia baud perfin cun Gottfried Keller. 
Ed uschia arrivain nus tar in ulteriur misteri da l’autura. I la reussescha da dar a ses cudeschs ina classicitad ch’è buna dad intermediar situaziuns commuventas da la vita e models da viver autentics tras tut las epocas e culturas. 
L’uffant dal vitg da muntogna s’entaupa cun l’uffant da la citad. La rolla principala da la cumposiziun litterara ha survegnì l’uffant svizzer en l’ambient cumprovà dapi tschientaners, en buna tradiziun ed unifurmitad calculabla. Uschia cuntanscha l’autura ina valita duraivla, gea perfin classica, perquai ch’ella surmunta irregularitads ed instabilitads da modas e trends mumentans. En in mund instabel sco il noss dat ina tala stabilitad la quietezza dad in’insla en l'ocean burascus. 
L’autura Spyri nun ans fa oz impressiun malgrà sias istorgias antiquadas, mabain gist pervi da sias istorgias antiquadas e grazia a quellas. Er l’idealisaziun stravagada fa impressiun per-quai ch’ella ans para tuttina sanadaivla en ina situaziun malsauna. Sche las relaziuns en la rait urbana da la citad gronda daventan cumplitgadas, procura l’uffant da muntogna gist cun sia simpladad per schliaziuns che impressiuneschan ils umans che na vegnan pli a frida 
cun lur scumbigls. Ils lioms e las amicizias tranter differentas regiuns, differents pajais e differentas classas da la populaziun, tranter ritg e pover, sur-muntan las differenzas cun sensibilitad, buntad, respect e simpatia. A moda nunpretensiusa, senza teorias e tendenzas descriva l’autura ils uffants che na vegnan betg chatschads sco scolars exemplars a l’ambiziun. Ils uffants da Johanna Spyri èn «fidaivels, ferms, capavels, nizzaivels, servetschaivels, buns da sa sacrifitgar e savens plain fantasia.» (Adolf Frey, 1914). Be gia questas qualitads, che ans paran oz bunamain musealas, perquai che nus na las avain betg, ans mussan tuttina in mund ch’i dat er anc. E quel brama l’uman dad oz. 
Guardà da quest puntg da vista furman las istorgias da Johanna Spyri er la basa per l’olma, il cor ed il spiert dals creschids. L’amur ed il sguard positiv al avran ina sfessa per in radi da ventira en la tristezza da la vita. E nagin na po excluder che la sfessa saja gronda avunda per laschar propi penetrar la cuntentezza. Questa speranza cuntegna in’impurtanta valur che fascinescha vinavant il mund. 

Occurrenzas davart Johanna Spyri, stad 2001 Podium da film en il Studio 4 a Turitg: Sonda, ils 2 da zercladur 2001, 18.30 Heidi: Emprima versiun da film sonor USA 1937 da l’istorgia da Heidi Dumengia, ils 3 da zercladur 2001, 15.00 Heidi: Film svizzer da Heidi 1952. Anc adina il meglier film da Heidi tenor il «Lexikon des internationalen Films» Dumengia, ils 10 da zercladur 2001, 14.30 Heidi e Pederin Svizra, dialect, 1955: Nauscha critica en Svizra, ma grond eco a l’exteriur Dumengia, ils 17 da zercladur 2001, 15.00 Heidi in the Mountain, Film giapunais Sonda, ils 23 da zercladur 2001, 16.30 Courage Mountain: Film USA 1990 Dumengia, ils 24 da zercladur 2001, 15.00 Heidi: Austria 1965 Exposiziuns en il chantun Turitg ed a Faveras Bogn (Bad Pfäfers) Heidi: Mythos – Marke – Medienstar Strauhof, Turitg 22 da matg – 5 d’avust 2001 tel.: 01 216 31 39 Johanna Spyri 1827 – 1901 Fundaziun Johanna Spyri Zeltweg 11 8032 Turitg 22 da matg – 5 d’avust 2001 tel.: 01 261 90 44 L’ovra cumpletta da Johanna Spyri Johanna Spyri - Museum Hirzel 22 da matg – 5 d’avust 2001 tel.: 01 729 95 66 Johanna Spyri: tuttas trais exposiziuns da Turitg 19 d’avust – 21 d’october 2001 a Faveras Bogn tel.: 081 302 71 61