Sauar a la veglia

Da Marga Annatina Secchi

Betg mo umans e bestgas, er la prada dovra sia aua. Sauar na serviva dentant be per dar aua, mabain, empè da metter grascha, er per ladar, e surtut da primavaira e la notg, er per stgaudar il terren.
Il sistem da sauar da pli baud era fitg stentus, ma el promoveva e garantiva erva e pastg er en temps da setgira. A Ftan schevani schizunt: “Schi nu s’as saua, as lasch’ ir il fain davo ils auals”. A Brail: “Chi chi saua d’avrigl, fa fain a giaschigl”, ma: “Chi chi saua d’avuost, saua a seis cuost”, perquai che per l’erva eri gia in pau tard. A Domat faschevani uschia: “I pi mender carstgon chi vevan en cà tarmattevani cu i era da fierer si dutgs; cu i era dad ir a schuar tarmattevani bec i mender carstgon!”
Sauar era derasà en tut il Grischun, in dals documents ils pli vegls è en l’archiv da Tartar (Muntogna) ed è dal 1549. En in protocol da Trun dal 1703 èsi menziunà co decider, nua ch’i fiss da chavar l’ual da sauar: “Nua ch’ei podes vegnir schuau deigi da mintgin vegnir dau dutg in a lauter sil mender donn”. Er la largezza dals uals da sauar era prescritta, sco che nus pudain leger en in statut da Vaz dal 18avel tschientaner: “Igls doitgs ner fossadas della ava â tgiesas deigien beitg esser pli lâdâs tgê d’eing pêh lung”.
Perquai che mantegnair ils foss e diriger l’aua era ina lavur fitg stentusa e che duvrava bler temp, han ins smess cun quai cur che las vischnancas da muntogna han cumenzà a sa depopular. Ins aveva er cumenzà a metter la grascha direct sin la prada, ed en las gasettas d’avant onns pudain nus leger co ch’ils aderents da la metoda veglia e da quella “moderna” vegnan a pled (Fögl Ladin, 18.7.1947). En il 1970 vegniva sauà mo pli en Engiadina Bassa (en Val Müstair ed a Zernez), en il Partenz ed en il Puschlav. 

Quest’ engiavinera vegn da la Surselva: “Enzatgei pli bia ch’in taglia giu, pli liung ch’ei vegn (il dutg da schuar)”.