Da chauras blauas e portgs cotschens

(anr) La Pro Specie Rara è ina fundaziun che s’engascha en Svizra e cunzunt en Grischun per il mantegniment da razzas e spezias veglias indigenas dad animals e da plantas da niz. Ella prova da preservar quellas razzas ch’ins enconuscha anc da la sort da la chaura blaua e dal portg cotschen. 
Quellas bestgas èn numnadamain mortas ora. La anr ha discurrì cun Jürg Paul Müller, directur dal Museum grischun da la natira e commember dal cussegl da fundaziun da la Pro Specie Rara (PSR). 

Finamiras culturalas e biologicas 
«L’agricultura ha cumenzà oravant tut en quest tschientaner da s’unifitgar en reguard a las metodas da producziun ed a sa drizzar ora sin prestaziun», relata Müller. Che questa filosofia e questas finamiras hajan gì per consequenza che bleras razzas dad animals e sorts da plantas da niz veglias sajan vegnidas remplazzadas d’in pèr pacas razzas e sajan svanidas, per part per adina. «In tal svilup è fitg donn, perquai che cun mintga bestga e mintga planta che svanescha u che na vegn betg pli cultivada va a perder ina part impurtanta da nossa cultura purila muntagnarda grischuna. E per l’autra svanescha era material genetic d’ina gronda valur. E qua vul la Pro Specie Rara intervegnir. Ella vul pruvar da salvar uschè bain sco pussaivel quels stgazis natirals e – quai sto ins propi era accentuar – quels stgazis culturals tradids e cultivads dapi generaziuns», punctuescha Müller las finamiras ambiziusas da la PSR. «Nagin na sa en tge direcziun p. ex. climatica che noss mund va a sa svilup-par. Forsa gida precis quel material genetic che sa chatta en las cellas da plantas u da bestgas da niz raras a l’umanitad a surviver, a dumagnar fominas.» 

«Adattaziuns idealas a nossas relaziuns» 
Tenor l’avis da Müller n’hajan noss antenats betg gì las pussaivladads chemicas e medicinalas dad oz. Perquai hajan els tratg plantas ch’eran adattadas il meglier pussaivel a las relaziuns specificas da nossas valladas. A Malix p. ex. saja vegnida cultivada ina bagiauna cun ina racolta plitgunsch modesta en confrunt cun oz. Il principal saja dentant stà che questa bagiauna saja daventada madira durant quel temp da vegetaziun curt da Malix. «Quai vul dir meglier ina racolta modesta che nagina racolta», punctuescha Müller. «Sper questa bagiauna cultivav’ins era granezza, puma ed autra verdura ch’era adattada optimalmain a conturns muntagnards cun ses midaments meteorologics gronds.» Che uschè saja quai era stà cun il muvel. Muvel bovin, nursas, chauras e pulom na prestavan uschè bler sco oz, ma questas bestgas eran bler pli saunas, bain per part pli pitschnas, dentant main pretensiusas areguard a la qualitad dal pavel, bler pli resistentas a malsognas e a la fradaglia, savevan raiver meglier e chaschunavan uschia donns bler pli pigns vi da prada, pastgs ed alps. E mintga vallada tirava razzas cun particularitads localas ed aveva ina lunga tradiziun en l’allevament da bestgas da niz. Da perder questa cultura e tras quai da perder infurmaziuns geneticas da grond’impurtanza saja in donn irreparabel. 

Tgi è la Pro Specie Rara? 
La Pro Specie Rara (PSR) è ina fundaziun cun la finamira da mantegnair la ierta genetica e istoric-culturala da bestgas e plantas. Ella è er ina societad d’allevaturs per razzas d’animals da niz periclitadas. La PSR è vegnida fundada dal 1982 ed ha oz var 4000 fauturs e 2000 commembers activs. Sper 6 collavuratur(a)s professiunal(a)s lavuran 100 persunas en uffizi d’onur. La Pro Specie Rara ha projects da mantegniment concrets ch’ella maina tras ensemen cun allevaturs e purs ed ha salvà uschia bleras razzas e spezias. Per ils purs interessads metta ella a disposiziun bestgas, plantas e semenza. La finanziaziun vegn normalmain procurada da fauturs privats. 

Na mo ina finamira svizra 
«Las stentas da salvar razzas e spezias veglias da bestgas da niz e da plantas n’è mo in project da la Svizra mabain in moviment da tut las regiuns da las Alps, da la Frantscha enfin la Tschechia ed oravant tut da la FAO, da l’organisaziun per alimentaziun ed agricultura, ina suborganisaziun da la ONU», cuntinuescha Müller. Projects che hajan ina relaziun cun il Grischun sajan quels d’augmentar la populaziun existenta da la uschenumnada razza retica grischa (Rätisches Grauvieh), da differentas razzas da nursas, sco p. ex. dal besch dal pader (Fuchsfarbenes Engadinerschaf), da la nursa sursilvana (Bündner Oberländer Schaf), da la nursa cun egliers (Spiegelschaf) e da la nursa da Luzein (Luzeiner Schaf) sco era plinavant da la chaura strala (Bündner Strahlengeiss). Per Müller saja donn ch’ina gronda part da quests projects saja situads giu la Bassa, p.ex. quel dal besch da pader saja oravant tut en l’Argovia – en Engiadina na chattian ins pli naginas da questas nursas malgrà il num – e quai vul dir en in ambient che maina a la lunga sfurzadamain ad in midament genetic a disfavur d’ina genuinitad da questa razza. Che las qualitads dal besch da pader che vegnian promovidas tras selecziun giu la Bassa na sajan pli probabel betg las medemas sco quellas sin las qualas ins guardass en Engiadina sco p. ex. ina gronda resistenza al fraid, griflas diraglias per rampignar u ina modestia areguard il pavel. 

Biro a Son Gagl, centrala per las spezias a Kölliken sco er filialas a Genevra e Bellinzona. Adressa: Engelgasse 12a, 9000 Son Gagl, tel.071 222 74 20 fax 071 223 74 01.Infurmaziuns sur internet: Animals: http://www.agri.ch/tiere/psara.htm, plantas: http://www.dainet.de/genres/psr/psr.htm, FAO: http://www.fao.org/dad-is