Profil cun Reto Hänny

Dad Anita Simeon

“Atgnamain na dun jau naginas intervistas” – uschia ma dat Reto Hänny resposta al telefon. Il scriptur Gualser che vegn a preleger sonda, ils 16 d’avust, a chaschun dals 7. dis da litteratura a Domat, è naschì l’onn 1947 a Tschappina e stat oz a Turitg. È el il tipic um da muntogna: serrà, isolà, sin distanza? U è el in citadin mundial che dovra simplamain la quietezza per far urden cun ses patratgs? – PUNTS ha dumandà el:

Il protagonist en voss roman FLUG “steva, vegnind da la muntogna, sin il prà urban ch’era taglià da frestg, bagnà manidlamain, sur cultivà e grass da suc, simplamain ina giada tut stut.” E Vus?
A mai èsi ì enfin in tant fitg sumegliant a quest protagonist, senza manegiar che FLUG saja ina autobiografia. Partind dad experientschas persunalas lasch jau sfundrar el ord ina uffanza muntagnarda – betg gist senza privels – dentant protegida – betg gist en ina citad mundiala, mabain en ina societad dal tut differenta, - sco jau da la muntogna da Cuira. Jau na sai betg scriver auter, jau n’hai nagina forza suprema che dagutta insatge en mes tscharvè che vegn alura dalunga puspè or da la detta sin il fegl, ma jau part dad experientschas concretas, damai da mia istorgia persunala, da mia atgna derivanza ed en il transcriver sa dattan ficziuns che van sur l’autobiografia or da sasez.

Tge colliaziun, tge relaziun avais Vus oz cun il Grischun?
Quai è ina dumonda da trapla. Ma jau hai propi ina ferma relaziun cun il chantun Grischun, oz forsa pli ferm che antruras. Bain ma sent jau mo là nua che jau percorsch che jau viv sin in magnific ladimer, betg sin in munt da lavadiras mortas, ma sin ina tradiziun che munta per mai insatge. Ed il chantun Grischun ha ina gronda tradiziun, ins sto mo far adatg ch’ins na mistifitgeschia betg memia fitg ella, uschiglio capita il medem sco ch’ils ulteriurs Svizzers fan cun ses mitus da Tell, che impedeschan mitga visiun. Il Grischun è da l’istorgia anora collià cun in grond spazi, cun il spazi cultural europeic, er pervia da sia plurilinguitad. Qua s’entaupan bleras culturas diversas. Per mai n’è la relaziun cun ina cuntrada betg liada sulettamain a la cartina postala ma a l’istorgia ed a la cultura, en conscienza da quai ch’è s’emplunà en decurs dal temp, guardond enavant, e sperond d’arrivar, entras la confruntaziun cun l’istorgia, a la chapientscha dal preschent. 

Vus avais damai ina ferma colliaziun cun l’istorgia. Èsi er il pensum da la litteratura da s’exprimer davart temas politics actuals? Muschg sco chavazzin.
Sche jau stun sco artists davant il pensum da contribuir recepts senza fin, alura refusesch jau quest pensum. Sch’i va però per tschentar dumondas enstagl da preschentar respostas fixas las qualas nus survegnin preschentadas avunda dals politichers, alura pens jau ch’ins na po sco artist betg mitschar da prender posiziun.
L’autur Muschg ha intervegnì decis en quest senn, cun il resultat che vegn ussa dà fridas a quest contemporan en ina moda, en ina brutalitad nua ch’ins sto far adatg ch’ins na crodia betg er sez en il medem linguatg ravgentà e ch’ins na daventia da l’autra vart betg mit en fatscha a questa brutalitad. Quai ch’il chastellan da Razén e ses trabants mettan mumentan en gir n’ans sa betg laschar indifferent. Ins sto chattar autras vias e quai sa mo esser ina furma litterara pli radicala; ins na dastga betg crudar en la trapla da tschels e dar enavos cun medema munaida.

Muschg numna Blocher la “puniziun per la auto-engion helvetic”. Savais Vus As identifitgar cun questa construcziun?
Jau chapesch quai che Muschg manegia , jau less però guardar en tge context che Muschg metta questa construcziun. Blocher è gea l’expressiun per ina tscherta mentalitad en quest pajais – ins emprova da dad guntgir la vardad entras sentenziar tgi ch’avisescha las mendas e far vesair or els sco lur chaschunaders. Fatal è mo, che Blocher è prudent avunda da savair ch’el sto chalar cun las expressiuns primitivas – il rest fa alura ses public.

Vus l’avais gia menziunà: Vus essas in Gualser appartegnais damai ad ina minoritad en noss chantun, en la Svizra – avais Vus insumma vivì quest esser minoritar e qualas èn Vossas experientschas?
Sche Vus legiais FLUG – là vegn questa tematica discutada. Igl è ina tematica che s’exprima en il linguatg. Jau hai survegnì blessuras che ma han sensibilisà per quest fenomen. E l’exclusiun pervia dal linguatg è la pli dolurusa. Concret: jau sun arrivà a Cuira, led dad esser mitschà a la muntogna perquai ch’jau aveva era mes problems cun ella, ed en il temp d’ina emna hai jau survegnì tants culps, betg perquai che jau avess detg insatge che n’era betg vair, mabain perquai che jau hai detg insatge che tunava auter, uschia che jau hai propi pers il linguatg: En pauc temp hai jau reservà mes tudestg Gualser sulettamain per il diever en famiglia. Sche jau discur oz a la muntogna tudestg Gualser alura crod jau puspè si perquai ch’ins na discurra prest betg pli quest linguatg. E quai ma fa tema. Qua capita ina sperdita da cultura senza ch’i vegn conscient a la glieud. Els discurran bain anc tudestg, ma betg lur tudestg ch’els discurrivan ina giada.

Vus duvrais en Voss cudeschs in linguatg fitg cumplex. Sch’ins legia per exempel la descripziun d’ina charta da l’onda Berta, stuess ins avair in rispli en maun per pudair reconstruir la descripziun da virgula tar virgula. Na pretendas Vus betg in zichel memia bler da Voss lecturs/lecturas?
Jau stim il lectur e na less betg sutdumandar el. Jau na less er betg vender mes lecturs per pli pluffer che mai; e la cumplexitad dal linguatg n’è er betg simplamain mo l’atgna finamira, ma la realitad cun la quala nus empruvain da vegnir a frida è uschè cumplexa, ch’ella na po betg vegnir descritta en simplas construcziuns da tavla da scola. Ed ulteriur a quai èn construcziuns fixas suspectas a mai – prest mintga predicat sto vegnir curregì e relativà en ina construcziun laterala. Or da tut quellas relativaziuns e precisiuns naschan mias cuntradas da linguatg cumplexas ch’emprovan da circumdar in tema enstagl da sfratgar el a mort cun construcziuns da tavla da scola.

Ma i dat adina pli paucs che legian – surtut er ils giuvens. Cartais Vus da pudair contribuir a quai trend cun Voss cudeschs u vulais Vus insumma quai?
Ni l’in ni l’auter. La lavur al text ma fatschenta da tala guisa ch’jau na ma tschent betg questas dumondas durant mia lavur vi dal text er sche jau stim il lectur. Natiralmain deploresch jau ch’i na dat betg dapli glieud cun mirveglias. Leger è insatge enormamain fascinant e sch’ins tschertga insatge cunter in cudesch, vegni savens ditg ch’el saja lungurus. Datti insatge pli bel che la lungurella? La lunga urella. Temp da far chaussas betg basegnaivlas. Leger è privlus: buns lecturs èn glieud ch’ins na sa betg duvrar, perquai ch’els n’èn betg disponibels. Els fan sez lur patratgs e sa laschan betg pitgar en da surengiu patratgs esters. Per mai è leger ina da las pli grondas aventuras, ch’jau sai m’imaginar. Precis uschè gronda sco il viagiar. Insumma ha leger bler da far cun viagiar, viagiar en mes agen chau, entaifer mias atgnas quatter paraids. Qua sai jau viagiar enturn l’entir mund – betg en 80 dis – mabain en ina notg. E medemamain animescha mai l’occupaziun cun il linguatg adina puspè da viagiar per propi, surmuntar il orizont. Ina mirveglia, ch’jau engraziel a mes tat che ma raquintava adina istorgias stravagantas da quai che capita davos ils culms. Gronda alura la dischillusiun cura ch’jau sun muntà per l’emprima giada sin il Beverin. Mo culms ed anc ina giada culms! “Ti stos era surmuntar ils auters culms ed alura vegns ti schon a vesair...” E tat aveva raschun: ins sto avair il curaschi da surmuntar orizonts e na capitular suenter l’emprim culm.

Vus propagais en Voss text “Primavaira” che Vus vegnis a preleger a chaschun dals dis da litteratura, la demontascha da las Alps – quai ha probablamain er da far insatge cun quai?
Quai na va betg encunter las Alps en sasez, ma i va per la demontascha da tut ils mirs che nus construin enturn noss tscharvè. Las Alps en sasez na lasch jau betg ma prender, er sche Peter Bichsel di adina puspè: “Tge curras ti adina sin questas muntognas, ti stos tuttina puspè descender la saira”. Natiral ch’el ha raschun, ma jau hai in’amur nunditga e nundefinibla per las muntognas, betg mo en Svizra mabain en tut il mund m’attiran las regiuns desertas.

Voss cudesch FLUG e Voss text “Primavaira” s’occupan tuts dus dal sgular. Savais Vus sgular?
Jau saveva ina giada, sco Vus savevas, sco nus tuts savevan – e jau l’hai emblidà. Quai resent jau sco ina da mias pli grondas perditas. Sco uffant saveva jau stender mia bratscha e currer sco in nar enturn la maisa da stiva, cartend che jau sappia sgular. Jau hai gia baud observà il sgol dals utschels ed alura percorsch’ins spert ch’i n’è betg uschè simpel. Ma quai na dastga betg ans impedir dad empruvar adina puspè in sgol.
Jau sun fitg fascinà dal sgular e jau prend concret mintga chaschun per savair sgular, saja quai cun helicopter u cun aviun, e sche jau fiss 20-30 onns pli giuven, emprendess jau il parasgular, perquai ch’jau muntass gugent cun amis sin in culm per lura sgular engiu. 

Grazia per l’intervista e sin revair a Domat.