IIs maletgs da Ziràn: in monument unic

Pictura figurativa romantica. Ils maletgs dal palantschieu sura da lain da la baselgia da Ziràn èn singulars en il mund occidental ed attiran mintg'onn millis amaturas ed amaturs da I' art. Da preschent vegn la pictura controllada scientificamain. Rita Cathomas-Bearth ha discurrì cun il tgirader da monuments dal chantun Grischun, dr. Hans Rutishauser.

Coop-Zeitung: Quant vegls èn quests maletgs?
Hans Rutishauser: Els dateschan dal 12avel tschientaner. Quai' pon ins cumprovar oz cun ina metoda scientifica d’intercurir il lain.

Tgi ha picturà quest'ovra d'art?
 Dal temp medieval fin ala renaschientscha, enturn ils 1400, enconuschan ins be excepziunalmain nums d'artists.Tgi che ha picturà ils maletgs da Ziràn na savain nus er betg.

Daco datti gist a Ziràn e be là in tal palantschieu sura?
Ils palantschieus sura da lain da las baselgias dal temp carolingic e da l’entschatta dal temp medieval eran en noss chantun probablamain tuts picturads. Sa mantegnids èn però be ils maletgs da Ziràn.

Tge mussan ils maletgs?
En ils 153 quadrets vegnan represchentadas scenas da la vita da Cristus e da ses antenats ed en duas retschas maletgs da l’istorgia da Sontg Martin, il patrun da la baselgia. Enramads vegnan quests maletgs dad anghels, che persunifitgeschan ils quatter vents, e da monsters da la mar. Quests simboliseschan il nausch che periclitescha la vita.

Eran quests maletgs il cudesch dals analfabets?
Els eran la bibla dals povers, ma els nun eran ina sort comics per analfabets. Per chapir il messadi da la pictura ston ins conuscher l'istorgia. Il cuntegn da la bibla conuscheva il pievel da quel temp fitg bain tras la liturgia. Ins percurriva la vita da Cristus tras l'entir onn e viveva e resentiva ella.

E quest palantschieu sura sa mantegnì per la casualitad?
Ins sa oz ch'il tetg - ch'era pli baud cuvert cun schlondas - è vegnì renovà en il 16avel tschientaner e ch'el ha adina puspè stuì vegnir reparà. Ma igl è ina fortuna singulara, internaziunalmain, ch'ina pictura sin lain è sa mantegnida quasi cumplettamain 850 onns.

En noss tschientaner hajan ins fatg enormas lavurs da restauraziun?
En quest tschientaner han ins restaurà ils maletgs en ina gronda acziun ils onns 1938-1940. Ins als ha restaurà, fixà, protegì e pendì si danovamain. Il 1971 han ins per part stuì repeter questa procedura, perquai che la colur sa distatgava puspè. Colur na tegna en perpeten sin lain e reagescha sensibel sin cundiziuns climaticas. 

Quant savens ston las picturas vegnir restauradas ?
I na tanscha da far ina cura da restauraziun mintga 30-40 onns per mantegnair il stadi originar. Talas ovras d'art dovran ina tgira permanenta sco las maschinas u ils autos. Ellas ston vegnir controlladas regularmain per na patir donns irreparabels.

Tge lavurs fan ins da preschent?
Dapi dus onns tschertgain nus ina terapia per curar il pazient. Per scuvrir las funtaunas da la malsogna stuain nus pudair respunder las suandantas dumondas: co lavura il lain che porta ils maletgs, co sa deporta il funs da la colur che cuntegna chaltschina e gip, co lavura la colur sezza, tge fa il clima, tge fan parasits en il lain e microorganissems sco bulieus e glitta. Pir cura che nus savain quai, savain nus prender las mesiras necessarias.

Tge custan questas mesiras da salvament?
L'onn passà avain nus impundì passa 300 000.- francs be per intercurir ils donns senza prender mesiras da conservaziun. Per questa diagnosa fan ins fotografias e dissegns dal stadi dad oz. En in, dus u trais onns pon ins alura constatar,
co ils donns èn sa sviluppads. Nus savain ch'ils custs da salvament vegnan ad esser enorms, tschients millis, probablamain milliuns.

Tgi paja tut quai?
Las lavurs da preparaziun da l'onn passa en per gronda part vegnidas finanziadas dal chantun e da la confederaziun. Che quels pajan er en il futur pudain nus be sperar. Sche nus avain però daners per construir vias naziunalas stuessan nus era pudair mantegnair ovras culturalas d’impurtanza naziunala.